İran-ABD görüşmelerinde çözülemeyen başlıklar: Hürmüz Boğazı, Lübnan ve 300 milyar dolarlık fonun akıbeti

İran ile ABD arasında yürütülen görüşmeler sonucunda ortaya çıkan mutabakat taslağı, tarafların önemli yol kat ettiğinin sinyallerini verirken, bazı kilit başlıkların hâlâ muamma oluşturduğu bildirildi. Özellikle İran’ın ekonomik olarak avantajlar elde etmesine kapı aralayan taslağın, bölgesel güvenlikle ilgili noktalarında ciddi belirsizlikler bulunuyor.

Ekonomik alanda İran lehine önemli adımlar içerdiği öne sürülen taslak, Lübnan’da İsrail’in asker bulundurmasına karşı bir çözüm olarak hazırlandıysa da, bu düzenlemenin sahada nasıl uygulanacağı halen tartışmalı. Ayrıca, İran’ın yeniden yapılanmasına katkı sağlayacak 300 milyar dolarlık dev fonun nereden ve nasıl sağlanacağı ise taslakta açık bir şekilde ortaya konmuş değil.

Görüşmelerde Hürmüz Boğazı’nın gelecekteki statüsüne dair ise uzlaşılmış net bir mekanizmanın oluşturulmadığı, bunun da bölgedeki dengeleri nasıl etkileyeceğine dair soru işareti yarattığı kaydediliyor.

Belgede ABD, İran’a karşı uygulanan tüm ekonomik yaptırımların kaldırılması konusunda taahhüt veriyor. Bu çerçevede, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ile Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın kararlarına dayanarak uygulanan kısıtlamalar ile ABD’nin birincil ve ikincil yaptırımları da kaldırılacak.

Ayrıca anlaşmanın yürürlüğe girmesiyle ABD Hazine Bakanlığı’nın İran'ın petrol, petrokimya ve ilgili finansal işlemlerini muafiyet kapsamına almayı planladığı belirtiliyor. Bu noktada, İran’ın dondurulmuş malvarlıkları serbest bırakılacak ve kullanım yetkisi İran Merkez Bankası’na tanınacak.

Belgenin en dikkat çeken bölümlerinden biri de, İran’ın ekonomik kalkınması adına oluşturulacağı belirtilen en az 300 milyar dolarlık fon. ABD ve bölgesel ortaklarının bu fonun oluşturulmasına katkı sağlayacağı ifade edilse de, paranın kaynağına ilişkin detaylar taslakta yer almıyor. Fonun doğrudan ABD’den mi, Körfez ülkelerinden mi, yoksa uluslararası kuruluşlardan mı sağlanacağı kesinleşmedi. Ayrıca fonun hibe mi, kredi mi, yatırım mı olacağına dair yöntem de açıklanmış değil. Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mecid Ensari ise bu kapsamda Katar’dan herhangi bir ödeme yapılmadığını aktardı.

Mutabakat taslağında, İran’ın nükleer silah geliştirmeyeceğini taahhüt etmesi Washington için önemli bir kazanım olarak öne çıkıyor. Ancak İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesini tamamen bırakacağı veya tesislerini kapatacağına dair bir beyan bulunmuyor. Anlaşma tamamlanana kadar ise İran mevcut nükleer faaliyetlerinin seviyesini koruyacak; ABD de yeni yaptırım adımı atmayacak.

LÜBNAN VE İSRAİL ASKERİ VARLIĞI KONUSU NETLEŞMEDİ

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, müzakerelerin Lübnan’daki İsrail işgalinin bitirilmesi hedefini içerdiğini açıkladı. Ancak Bloomberg’e yansıyan taslakta bu konuya dair kesin bir atıf yer almıyor. Sadece, anlaşmanın imzalanmasıyla savaşın İran-ABD çatışmasının bütün cephelerinde sona ereceği ibaresi bulunuyor. Bu nedenle İsrail’in Lübnan’dan tamamen çekilmesine dair sınır ya da statü düzenlemesi metinde açıkça anlatılmamış durumda. İsrail cephesi de, ülkenin güneyinde orduyu çekmeye yönelik bir planlarının olmadığını duyurdu.

DENİZ TRAFİĞİ VE ABD GÜÇLERİNİN BÖLGEDEN ÇEKİLMESİ

Anlaşma, ABD’nin İran üzerindeki deniz ablukasının kaldırılması ve İran’a ait ticaret gemilerinin savaş öncesi düzene dönmesi gibi adımlar içeriyor. Buna karşılık, İran da Hürmüz Boğazı ve Umman Denizi’ndeki ticari trafiğin normale dönmesi için sorumluluk alacak. Ancak Hürmüz Boğazı’nın eski statüsüne dönüp dönmeyeceği netliğe kavuşmuş değil.

ABD askeri unsurlarının bölgede faaliyet göstermesiyle ilgili olarak ise, anlaşmanın nihai halinin ardından 30 gün içinde Amerikan askerlerinin çekilmesi planlanıyor. Fakat bunun hangi birimleri ve hangi bölgeleri kapsayacağı açıkça belirtilmemiş durumda.

Taraflar, resmi imza töreninin ardından 60 gün içinde bir sonuca varılmasını hedefliyor. Bu sürenin uzatılabileceği de vurgulanıyor. Anlaşmanın uluslararası hukukta geçerli olması için Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin kararı şart koşulmuş.

Her şeye rağmen İran ve ABD, üzerinde uzlaşı sağlanan metni henüz kamuoyuyla resmen paylaşmış değil. Buna rağmen, 19 Haziran’da İsviçre’de yapılacak tören öncesi detayların açıklanacağı dile getiriliyor.

Haber Kaynağı : 12punto