Hukuk devleti zayıfladığında ekonomi neden zor toparlanır, çıkış için hangi adımlar gerekir?

Ekonomik krizler çoğu zaman yalnızca faiz, kur veya bütçe rakamlarıyla açıklanır. Ancak küresel ekonomi literatürü, kalıcı istikrarın yalnızca teknik para ve maliye politikalarına değil; hukuk devleti, yargı bağımsızlığı, şeffaf kamu yönetimi, hesap verebilirlik ve güvenilir bilgi ortamına da bağlı olduğunu ortaya koyuyor.

Bu nedenle medyanın büyük ölçüde siyasi baskı altında olduğu, yargı sistemine güvenin zayıfladığı ve muhalefet üzerindeki baskının arttığı ülkelerde ekonomik sorunlar daha derin ve uzun süreli hale gelebiliyor. Çünkü yatırımcı, üretici, çalışan ve tüketici kararlarını yalnızca bugünkü fiyatlara göre değil, yarın hangi kuralların geçerli olacağına dair beklentilerine göre de alıyor.

Kur yükselişi, yüksek enflasyon ve alım gücü kaybı gibi göstergeler ilk bakışta makroekonomik sorunlar gibi görünse de, bu göstergelerin arkasında çoğu zaman güven sorunu vardır. Para birimine, mahkemelere, düzenleyici kurumlara, resmi verilere ve karar alma süreçlerine duyulan güven azaldığında ekonomik aktörler daha kısa vadeli, daha savunmacı ve daha maliyetli tercihlere yönelir.

KURUMLAR NEDEN EKONOMİNİN MERKEZİNDE?

Kurumsal iktisat alanındaki çalışmalar, ülkeler arasındaki refah farklarını açıklarken yalnızca doğal kaynaklara, nüfusa veya coğrafyaya bakmanın yeterli olmadığını vurgular. Mülkiyet haklarının korunması, sözleşmelerin tarafsız biçimde uygulanması, kamu gücünün keyfi kullanılmaması ve yurttaşların bilgiye erişebilmesi, uzun vadeli yatırım kararları için temel koşullar arasında sayılır.

Daron Acemoğlu ve James A. Robinson’ın kurumsal yapıların ekonomik kalkınmadaki rolüne ilişkin çalışmaları, Douglass North’un kurumlar ve işlem maliyetleri üzerine yaklaşımı ve Dünya Bankası, OECD, IMF gibi kuruluşların yönetişim değerlendirmeleri, farklı yöntemlerle benzer bir noktaya işaret eder: Güvenilir ve kapsayıcı kurumlara sahip ekonomiler, şoklara karşı daha dayanıklı olma eğilimindedir.

Yargı bağımsızlığı bu çerçevede yalnızca siyasi bir ilke değil, aynı zamanda ekonomik bir güven unsurudur. Bir şirket, yatırım yaptığında mülkiyetinin korunacağına; bir girişimci, haksız rekabete karşı başvurabileceği tarafsız mekanizmalar olduğuna; bir yurttaş ise hak arama yollarının işleyeceğine inanmak ister. Bu güven zayıfladığında yatırım iştahı düşebilir, sermaye çıkışı hızlanabilir ve ülke risk primi yükselebilir.

Benzer şekilde basın özgürlüğü ve bilgiye erişim de ekonomik işleyişin parçasıdır. Bağımsız medya, kamu harcamalarının, ihalelerin, piyasa düzenlemelerinin ve ekonomik kararların denetlenmesine katkı sağlar. Bilginin baskılandığı ya da tek merkezden yönlendirildiği ortamlarda hatalı politikaların erken fark edilmesi zorlaşır; resmi açıklamalar ile piyasa beklentileri arasındaki mesafe açılabilir.

KALICI İYİLEŞME İÇİN HANGİ ADIMLAR ÖNE ÇIKIYOR?

Ekonomik krizden çıkış için tek bir reçete yoktur. Ülkelerin borçluluk yapısı, dış finansman ihtiyacı, üretim kapasitesi, siyasi sistemi ve toplumsal koşulları farklıdır. Buna rağmen uluslararası deneyimler ve akademik çalışmalar, sürdürülebilir toparlanma için bazı ortak başlıkların öne çıktığını gösterir.

• - Güvenilir para politikası: Merkez bankasının fiyat istikrarına odaklanması, kararlarının öngörülebilir olması ve siyasi takvimden bağımsız hareket edebilmesi enflasyon beklentilerini sınırlamada önemlidir.
• - Mali disiplin ve şeffaf bütçe: Kamu harcamalarının denetlenebilir olması, bütçe dışı yükümlülüklerin açık biçimde izlenmesi ve kaynakların verimli kullanılması güveni artırır.
• - Yargı bağımsızlığı ve hukuki öngörülebilirlik: Sözleşme güvenliği, mülkiyet hakkı ve tarafsız yargı, hem yerli hem yabancı yatırım kararlarında belirleyici unsurlar arasındadır.
• - Bağımsız düzenleyici kurumlar: Bankacılık, rekabet, enerji, sermaye piyasaları ve kamu ihaleleri gibi alanlarda kuralların kişilere göre değişmemesi piyasa güvenini destekler.
• - Basın özgürlüğü ve veri şeffaflığı: Ekonomik verilerin güvenilirliği, kamu kararlarının izlenebilirliği ve eleştirel denetim, hatalı politikaların maliyetini azaltabilir.
• - Sosyal koruma ve gelir politikası: Enflasyonla mücadele edilirken dar gelirli kesimlerin gıda, barınma, enerji ve temel hizmetlere erişimini koruyan hedefli destekler toplumsal maliyeti azaltır.

Bu adımların ortak noktası, yalnızca piyasalara mesaj vermek değil, yurttaşların günlük yaşamındaki belirsizliği azaltmaktır. Enflasyon beklentisi kırılmadığında ücret artışları, fiyatlama davranışı ve tasarruf tercihleri bozulmaya devam eder. Hukuki ve siyasi belirsizlik de bu döngüyü güçlendirebilir.

Merkez bankası bağımsızlığına ilişkin uluslararası literatür, para politikasının güvenilirliğinin enflasyonla mücadelede kritik olduğunu gösterir. Ancak bağımsızlık tek başına yeterli değildir. Kamu maliyesi gevşekse, veriler tartışmalıysa, mahkemelere güven düşükse ve düzenleyici kurumlar öngörülemez kararlar alıyorsa para politikasının etkisi sınırlı kalabilir.

Ekonomik programların başarı şansı, toplumun programa inanmasıyla yakından ilişkilidir. Bu nedenle yalnızca teknik metinler açıklamak değil, kurumların bağımsızlığını ve karar alma süreçlerinin denetlenebilirliğini göstermek gerekir. Güven inşa edilmeden uygulanan sert önlemler kısa vadede bazı göstergeleri düzeltebilir; ancak kalıcı refah artışı için kurumsal zeminin güçlenmesi gerekir.

Küresel deneyim, otoriterleşme eğilimlerinin güçlü olduğu ekonomilerde sorunların çoğu zaman birikerek büyüdüğünü gösteriyor. Sermaye daha güvenli liman arar, nitelikli işgücü geleceğini başka ülkelerde planlayabilir, hanehalkı tasarrufunu yerel para yerine döviz veya başka varlıklarda tutmayı tercih edebilir. Bu davranışların tümü, para birimi üzerindeki baskıyı ve enflasyonla mücadele maliyetini artırabilir.

Dolayısıyla “ekonomi nasıl düzelir?” sorusunun yanıtı yalnızca faiz oranı, kur seviyesi veya kısa vadeli destek paketlerinde aranamaz. Kalıcı iyileşme; hukuk devletinin onarılması, bağımsız kurumların güçlendirilmesi, ekonomik verilerin güvenilirliğinin artırılması, kamu yönetiminde şeffaflığın sağlanması ve toplumun farklı kesimlerinin karar süreçlerine güven duymasıyla mümkün hale gelir.

Bu yaklaşım, siyasi tercihlerden bağımsız olarak, uluslararası araştırmaların ortaklaştığı temel bir sonuca dayanır: Ekonomide güven kaybı yalnızca piyasa sorunu değildir; aynı zamanda kurumlar sorunudur. Kurumlar güçlendikçe, ekonomik programların inandırıcılığı ve toplumun fedakârlık kapasitesi de artar.

Haber Kaynağı : 12punto