Haber değerinin coğrafyası: Katledilişi görmezden gelinen İranlı kız çocukları

İletişim akademisyenleri kürsülerde haberin nesnelliğinden ve etik kodlardan bahseder. Ama teori medya şirketlerinde kurumsallaşmıyor. Bilginin seçiciliği konusunda hala karanlık bir çağda yaşıyoruz. “haber değerliliği” kriterleri, İran’da ABD ve İsrail tarafından gerçekleştirilen okul saldırısında hayatını kaybeden 175 kız çocuğunun ardından işlemedi. Rıza imalatında “değerli" ve değersiz kurban” ayrımı tüm çıplaklığıyla gerçekleşti. Çünkü küresel haber akışı eşit değil. Haber ajanslarının merkezleri, editöryal öncelikleri ve jeopolitik konumlanmaları; hangi ölümün “trajedi”, hangisinin “çatışma yan etkisi” olarak çerçeveleneceğini belirledi.Hiyerarşik haber değeri üretiminde bazı bedenler yas tutulabilir kabul edilirken, bazıları ise istatistikleştirildi.

Haber Dili Emperyalizmin Gönüllü Noteri mi?

Çerçeveleme ve gündem belirleme ile birlikte haberin dili de önemli olayların sunumunda seçilen kelimelerle kendini gösterir.Jeopolitik hizalanma ile müttefik aktörlerin eylemleri güvenlik bağlamında yorumlanırken, rakip aktörlerin eylemleri norm ihlali olarak çerçevelenir. Bir de üstüne insani görünürlük filtresi çekilir. “Bizden” kabul edilen coğrafyaların sivil kayıpları bireyselleştirilir; diğer coğrafyaların kayıpları kolektif ve anonimleştirilir. Dijital medyada algoritmik yükseltme ile dramatik ama siyasal bağlamdan arındırılmış içerikler öne çıkarılır; karmaşık sorumluluk zincirleri görünmez kılınır. Veya öteki taraf tümden görünmez kılınır; gölge yasağı uygulanır.

Bu izlekte ana akım -Batı veya Doğu farketmeksizin- tüm medya ajanslarında ve televizyonlarında okullarında bombalanan kız çocuklarının ölümü, yerleşik siyasi anlatıya hizmet etmediği için trajik kabul edilmedi. Okul saldırısı, Batı ana akım medyasında ya kısa bir alt yazı ya da stratejik bir operasyonun yan etkisi olarak geçiştirildi. 

Görünmez Ölümler ve Coğrafi Vicdan

Öte yandan eğer bu katliam Tel Aviv’de, Paris’te veya New York’ta yaşansaydı çerçeve de değişirdi. Şu an tüm dünya kanallarında kurbanların biyografileri okunuyor, en sevdikleri oyuncakları görülüyor ve sönen hayalleri üzerine uzman analizleri dinliyor olurduk. Haber dili askeri analizden insani dramaya kayar, kameralar okul bahçesinde uzun süre kalır; ailelerin gözyaşları küresel izleyiciye aktarılırdı. Olay evrensel bir travma olarak sunulurdu. Ancak kurbanlar jeopolitik olarak "öteki ve düşman" ilan edilmiş bir coğrafyadan. Bu şekilde küresel medya hiyerarşisi, bazı acıları "evrensel bir yas" konusu yaparken, İranlıların acılarını coğrafi bir kadere mahkum etmiş oldu.

Haber Dilinin Jeopolitik İkiyüzlülüğü

Öncelikle kullanılan o zehirli dile bakalım. BBC gibi Anadolu Ajansı da olayı “ABD-İsrail-İran Gerilimi” başlığıyla sunuyor. Bir okuldaki çocukların katledilmesi, şehirlerin ve hastanelerin bombalanması bir “gerilim” değildir; bu bir saldırıdır, katliamdır, bir savaş suçudur. Ancak gündem belirleme mekanizması öyle bir işler ki, failin adını anmaktan imtina eden bu steril dil, suçun ağırlığını hafifleterek emperyalizmin anlatısına hizmet eder.

Çerçeveleme: Tabutların Üzerinde Borsa Endeksleri

Meselenin en çirkin yüzlerinden biri başka bir bağlamda daha karşımıza çıkıyor. Henüz enkaz altından çocukların cansız bedenleri çıkarılmamışken, hastaneler İsrail tarafından bombalanmaya devam ederken sivil kayıplar her saat artarken haber bültenleri “Altın ve petrol fiyatları ne olur? Borsa nasıl etkilenir?”sorularını öne çıkardı.İran’a yönelik saldırılar rejim değiştirme çabaları, savaş-katliamçerçevesinden çıkarılıp, piyasa odaklı bir risk analizine hapsedildi.Onlarca kız çocuğunun, yüzlerce sivilin hayatı, varil başına düşen petrol fiyatı kadar haber değeri taşımaz hale geldi. İnsan kanının anlamı, borsa ekranlarındaki kırmızı düşüş oklarıyla silindi. Bu aynı zamanda emperyalizmin suç ortaklığı ile yaşamın kendisini metalaştıran bir zihniyetin dışavurumudur.

Sonuç olarakana akım medyada gündem belirleme gücü ve haber dili, hegemonik güçlerin suçlarını örtbas eden bir aklama aparatı gibi hareket etti. Bunun arkasında haberin, salt bilgi olmaması ve anlam üretmesi yatmaktadır. Anlam ise güç ilişkilerinden bağımsız değildir. Bu bağlamda medya sistemleri yalnızca olayları aktarmıyor; küresel empati haritası çiziyor. Ve bu harita eşitsiz bir şekilde hangi hayatın değerli olduğuna dair sembolik bir hiyerarşi üretiyor. Bu hiyerarşi tekrarlandıkça normalleşiyor. Görünen o ki çarpık medya düzeninde haber değerinin coğrafyası var. Bu nedenle gazete manşetlerine televizyonlarda geçen altyazılardaki kelimelere dikkat edin, dış politika ekseni iç politikadan bağımsız değil. Bu kelimeler ve arkasındaki anlam ve ideolojiyle yönetilmek istiyor muyuz?