Dezenflasyonun görünmeyen faturası

Enflasyonun düştüğünü söyleyen rakamlarla market kasasında ödediğimiz fatura arasındaki uçurum hiç bu kadar görünür olmamıştı. TÜFE aylardır geriliyor ama cebimizdeki paranın alım gücü hâlâ eski günlerine dönemedi. Peki neden? Çünkü enflasyonun düşmesi fiyatların düşmesi demek değildir. Enflasyon, fiyatların artış hızıdır. O hız yavaşladığında fiyatlar yerinde saymaz, sadece daha yavaş yükselir. Geçtiğimiz yıllarda %60'lara, %80'lere çıkan fiyat artışları bugün %30'lara gerilemiş olabilir. Ama fiyatlar zaten çoktan zirve yapmıştır. Alım gücümüzde oluşan kalıcı hasar, TÜFE tablosunda "iyileşme" olarak yansıyan her rakamla birlikte hafızalardan silinmez.

Enflasyon Vergisi Nedir?

Ekonomi literatüründe bu durumun çarpıcı bir adı vardır: Enflasyon vergisi. Yeni bir yasa çıkmadan, Meclis'ten vergi düzenlemesi geçmeden oluşan görünmez bir bedel. Bu erime sabit gelirli çalışanı, emekliyi, tasarruf sahibini doğrudan etkiler. Banka hesabımızdaki TL aynı rakamı gösterebilir ama o rakamla geçen yıl aldığımızı bu yıl alamayız. İşte bu fark enflasyon vergisidir. Merkez Bankası'nın açıkladığı yeni projeksiyonlar enflasyonun hedefe doğru yol aldığını söylüyor. Oysa bu yolculuğun bedelini kim ödüyor? Ücretlilerin nominal gelirleri aynı oranda artmadığı için kira, gıda, ulaşım ve temel ihtiyaçlar gelire göre hâlâ çok ağır. Reel satın alma gücündeki kayıp, enflasyonun kendisinden daha kalıcı.

Petrol Enflasyonu Besliyor

İşte bu noktada dünyanın öteki ucundaki gelişmeler devreye giriyor. Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol trafiği doğrudan Türkiye'nin enerji maliyetini belirliyor. Şubat ayında başlayan ABD-İran çatışması öncesinde petrol 70 dolar seviyesindeyken boğazdaki belirsizlik ve arz kısıtları fiyatları fırlattı. 13 Ağustos itibarıyla Umman-İran görüşmelerinden gelen "ilerleme" sinyalleri petrol fiyatlarını 90 doların üzerinden geri çekti. Ancak Brent petrol hâlâ yaklaşık 88 dolar seviyesinde. Daha önemlisi Boğaz'dan geçen gemi trafiği hâlâ çatışma öncesi seviyelerin çok altında. Diplomatik iyimserlik ile fiziksel gerçeklik arasında derin bir uçurum var. Bu uçurum doğrudan akaryakıt fiyatlarına yansıyor. 13 Ağustos itibarıyla İstanbul Avrupa Yakası'nda motorin litre fiyatı 80.07 TL, benzin ise 69.92 TL. Bu rakamlar enerji maliyetindeki artışın ne kadar derin ve kalıcı olduğunu gösteriyor.

Maliyet Zinciri Nasıl İşler?

Yüksek enerji maliyeti üretici fiyatlarını (ÜFE) yukarı iter. Üretim maliyetleri arttıkça sanayiciden tüccara, tüccardan market raflarına uzanan bir maliyet enflasyonu zinciri başlar. Taşımacılık pahalanır, gıda pahalanır, hizmetler pahalanır. Enflasyon vergisi işte bu zincirin her halkasında katlanarak büyür. Fiyat artışı tek bir kalemde başlar ama tüm ekonomiye yayılır. Tüketici olarak biz bu zincirin en ucunda faturanın tamamını öderiz.

Davranışlar Enflasyonu Körüklüyor

Enflasyonun en yıkıcı etkisi psikolojiktir. İnsanlar "nasıl olsa fiyat artacak" diye düşünmeye başladığında davranışları değişir: Bugünden alışveriş yapar, yüksek ücret talebinde bulunur, kira sözleşmelerine yüksek zam oranları koyar, stok yapar. Bu davranışlar enflasyon vergisini besleyen bir kısır döngü yaratır. Yüksek gelir grupları varlıklarını dövize, altına veya gayrimenkule kaydırarak erozyona karşı kendini korur. Sabit gelirli çalışanlar ve emekliler ise bu görünmez verginin en ağır yükünü taşır. Enflasyon beklentileri davranışa dönüştüğünde para politikasının etkinliği de tartışmalı hale gelir.

Bu Kısır Döngüden Nasıl Çıkarız?

Peki bu çıkmazdan çıkış mümkün mü? Öncelikle enflasyonla mücadelede yalnızca faiz ve para politikası yeterli değil. Maliye politikasının da devreye girmesi şart. Vergi yükünün üretim ve istihdamı destekleyecek şekilde yeniden düzenlenmesi, kamu harcamalarının verimli alanlara yönlendirilmesi gerekiyor. İkincisi, rekabetin artırılması ve piyasa yapısının iyileştirilmesi fiyat baskılarını azaltabilir. Üçüncüsü, enflasyon beklentilerini yönetmek için Merkez Bankası'nın şeffaf ve öngörülebilir bir iletişim stratejisi izlemesi şart. Dördüncüsü, üretici fiyatları ile tüketici fiyatları arasındaki makasın daraltılması için tedarik zinciri verimliliğinin artırılması gerekiyor. Ancak tüm bu adımların kalıcı sonuç vermesi için toplumsal mutabakat ve güven tesis edilmelidir. Enflasyon vergisinden kurtulmanın yolu, enflasyonu yalnızca bir istatistik olarak değil, yaşamın tam ortasında hissedilen bir gerçeklik olarak ele almaktan geçiyor.

Sonuç: Açıklanan Değil Hissedilen

Enflasyon rakamları ne kadar "düşüş" gösterirse göstersin asıl mesele refah seviyemize ne olduğudur. Petrol fiyatlarındaki oynaklık, Hürmüz Boğazı'ndaki belirsizlik, üretici fiyatları derken Türkiye'nin "hissedilen enflasyonu" ile "açıklanan enflasyonu" arasındaki fark ekonominin en can alıcı gerçeğidir. Rakamlar düşebilir ama fiyatlar asla geri gelmez. Enflasyon vergisi ödenmeye devam ettikçe geri gelmeyen tek şey alım gücümüzdür. Döngüyü kırmak için yapısal reformlar ve güven inşası şart. Aksi takdirde her düşen rakam, yeni bir hayal kırıklığına dönüşür.