ÖTV’nin altın çağı

Türkiye’de mart ayında otomotiv pazarı %13 daraldı; satışlar 105 bin adet seviyesine geriledi.İlk bakışta bu durum klasik bir talep düşüşü hikayesi gibi geliyor: yüksek faiz, krediye erişim zorluğu, artan fiyatlar… Bugün ilginç olan ise şu: Piyasa frene basarken vergi gaza basıyor.Çünkü aynı dönemde devletin otomotivden topladığı ÖTV %11,82 artarak 68,1 milyar TL’ye çıktı. Yani daha az araç satılıyor ama daha fazla vergi toplanıyor.İlk çeyrek verisi de aynı resmi tamamlıyor: pazar %4 küçülüyor, ÖTV geliri ise %12,93 artarak 159,6 milyar TL’ye ulaşıyor.

Bu nasıl mümkün oluyor? İlk refleks şu: “Vergi oranları arttı.” Meseleyi ‘oran arttı’ diye açıklamak kolay ama yanlış. Burada hikaye daha karmaşık ve üç temel dinamik aynı anda çalışıyor.

1. Araç fiyatları yükseliyor; vergi matrahı büyüyor: Türkiye’de ÖTV sistemi fiyat üzerinden çalışıyor. Araç pahalılaştıkça, oran değişmese bile tahsil edilen vergi artıyor. Kur artışı, maliyet baskısı ve segment kayması birleşince ortalama araç fiyatı yükseliyor; bu da doğrudan vergi gelirine yansıyor. Kısacası fiyat şiştikçe, vergi de şişiyor.

2. Tüketici daha pahalı segmente kayıyor: Krediye erişim zorlaştığında “ucuz araç alayım” refleksi zayıflıyor; çünkü kredi ya yok ya da çok pahalı. Bu durumda bazı alıcılar şöyle düşünüyor: “Zaten zor alıyorum, bari daha iyisini alayım.” Sonuç net: adet düşüyor, ortalama satış değeri yükseliyor. Bu noktada “tercih” ile “mecburiyet” arasındaki çizgi bulanıklaşıyor.

3. Sistem hacme değil, değere odaklanıyor: Türkiye’de otomotiv vergilendirmesi adet bazlı değil, değer bazlı. Bu nedenle 100 bin “ucuz” araç yerine 70 bin “pahalı” araç satılması, devlet açısından daha avantajlı olabiliyor. Bugün gördüğümüz tablo tam olarak bu. Üstelik bu düzen, piyasadaki daralmayı bir süre “görünmez” kılabiliyor.

Özetle daha az araç satılıyor ama her araçtan daha fazla vergi alınıyor.

İlk çeyrekte kritik sinyal: %16,79

Yıl sonu için hedeflenen 900 milyar TL’lik ÖTV gelirinin %16,79’u daha ilk üç ayda toplanmış durumda.Yani sistem hedefinin önünde gidiyor. Pazar küçülse bile bütçe tarafında bir alarm görünmüyor.Hatta tersine: Mevcut yapı kısa vadede oldukça verimli çalışıyor.

Bu verinin içinde iki önemli detay var:

• Engelli araç satışları artıyor.

• Elektrikli araçların payı yükseliyor (üstelik bunlar görece düşük ÖTV’li).

Normal şartlarda bu iki gelişmenin vergi gelirini aşağı çekmesi beklenir. Ama çekmiyor.Bu da şunu söylüyor: Sistemin vergi üretme kapasitesi, bu iki “düşük vergi” segmentindeki artışı fazlasıyla telafi ediyor.Yani devletin geliri açısından “kaçış alanı” pek kalmıyor; yük, başka yerlerden daha yoğun biçimde tahsil ediliyor.Çünkü geri kalan pazar çok daha pahalıya kaymış durumda. Bir yanda düşük vergi oranlı araçlar artarken, diğer yanda kalan pazarın fiyat seviyesi öyle yükseliyor ki toplanan vergi miktarı yine artıyor.Bu tablo “piyasa toparlanıyor” demiyor. “Piyasa pahalılaşıyor” diyor.

Görünmeyen risk: daralan taban

Bu model kısa vadede çalışır. Ama sürdürülebilir değil.Çünkü giderek daha az kişi araç alabiliyor. Alabilenler ise daha pahalı araçlara yöneliyor.Sistem daha dar bir kitleden daha fazla vergi toplamaya başlıyor. Peki bu tabanın daha ne kadar daralmasına izin verilebilir?

Bir noktadan sonra fiyat seviyesi öyle yükselecek ki talep daha sert kırılacak. Adetler düşecek; segment kayması da bir yerden sonra yetmeyecek. O zaman vergi geliri de gerilemeye başlayacak. Bugün güçlü görünen yapı, aslında gecikmeli bir kırılma riski taşıyor. Model, orta sınıfı sistemin dışına iterek çalışıyor.

Bugün yaşanan durumu tek cümleyle özetlersek: Türkiye otomotiv pazarı hacim kaybederken, değer üzerinden büyüyor. Bu, “premium’a kayma”dan çok; şartların tüketiciyi daha yüksek fiyatlı seçeneklere itmesiyle oluşan zorunlu bir değer şişmesi. Yani sağlıklı bir büyüme değil. Rakamlar “gelir artıyor” diye sevindirebilir. Ama asıl soru şu: Bu artış hangi toplumsal ve ekonomik maliyetle geliyor?

Peki alıcı ne yapmalı?

Bu tabloyu okuyan biri için en kritik soru bu.Şu anki yapı şunu söylüyor:

• Araç fiyatları kısa vadede geri gelmez.

• Vergi sistemi değişmediği sürece fiyat baskısı sürer.

• Pazar daralsa bile fiyatlar gerilemeyebilir.

Yani klasik “bekleyeyim ucuzlasın” stratejisi pek çalışmıyor. Ama bu, “ne olursa olsun al” demek de değil. Bugün otomobil, ihtiyaç ile “yatırım” arasında gri bir alana sıkıştı. En büyük hata da bu gri alanda duyguyla karar vermek. Doğru yaklaşım daha net:

• İhtiyaç kesin ve ertelenemiyorsa: alım daha mantıklı olabilir.

• Ama motivasyon “yatırım” ya da “kaçırmayayım” refleksiyse: daha temkinli olmak gerekir.

Son söz: sistem çalışıyor ama dengede değil

Bugünkü tabloya bakınca şunu söylemek mümkün: Devlet açısından sistem çalışıyor. Gelir artıyor, hedefler tutuyor ama piyasa açısından denge bozuluyor. Tüketici açısından ise erişilebilirlik azalıyor, talep daralıyor, vergi yükü yoğunlaşıyor. Bu üç durumun aynı anda uzun süre sürmesi zor. Kısacası mesele “otomotivde vergi performansı” değil; orta sınıfın alım gücüyle test edilen bir ekonomik gerçeklik.

Bu yapı bilinçli bir tercih mi, yoksa kendi kendine oluşmuş bir sonuç mu? Cevabı ne olursa olsun tablo şunu dayatıyor: Vergiyi büyüten mekanizma aynı zamanda pazarı daraltıyor. Yeni bir denge kurulacaksa, bu denge sadece bütçe hedeflerine değil; erişilebilirliğe ve talebin tabanına da bakmak zorunda.Aksi halde vergi büyürken pazar küçülmeye devam eder.