Emperyalizm: Zeytinyağı ve basma

Bir önceki “Emperyalizm Gıdayı Bir Silah Olarak Nasıl Kullanıyor?”adlı yazımın başlangıcında, Amerika Birleşik Devletleri’nin dünya emekçi halklarının bir numaralı  düşmanı Dışişleri Bakanı Kissinger’ın, dünya egemenliği konusunda: “Petrolü denetlersen ulusları denetleyebilirsin, gıdayı denetim altına alırsan insanları denetleyebilirsin.” dediğini aktarmıştım.

Kissinger denilen adamın düşüncesinin 1950 yıllarından itibaren Türkiye’de de nasıl yürürlüğe girdiğini yıllar önce 29 Ekim 2010  tarihinde kaleme aldığım “Emperyalizm: Zeytinyağı ve Basma ” yazımla dile getirmiştim.

Okurlarımdan gelen istemler üzerine bu yazıyı yeniden görüşlerinize sunuyorum.

“Emperyalizm :Zeytinyağı ve Basma

Emperyalizm, bir çok aracı kullanır. Bunlardan biri  sosyal-kültürel küreselleş(tir)me) ya da kültür emperyalizmidir. Bu yaklaşımla, merkez ülkelerinin sosyal kültürel yapılarının üçüncü ülkeler için de geçerli olabileceği, bir başka deyişle toplumlar arasındaki kültürel farklılıkların sıfırlaştırılması konusudur. Bu bağlamda, yeme-içme ve eğlence kültüründen müziğe, dile ve davranışlara değin her konuda çağdaşlığın merkez ülkelere benzerlikten geçmesi gerektiği dayatılır. Buna kısaca, McDonald’slaşma kültürü de denilir. 

Kültür Emperyalizminin Tarımsal Kökeni Ne?

İkinci Paylaşım (Dünya) Savaşı sonrası, özellikle  Batı ya da merkez ülkeler ya da onların denetimindeki Tekelci Şirketlerde (TŞ)  bunun tersi de söylenebilir, endüstriyel tarım egemen bir duruma gelmeye başladı. Bu ülkeler, geliştirdikleri yeni teknolojiler ve olağanüstü destekler aracılığıyla gereksinimlerinin çok üstünde tarımsal ürün ve girdi stoklarına ulaştılar. Artık çevre ülkelerinden ucuza kapattıkları tarımsal ürün alınımına da zamanla gereksinimleri kalmadı. Aksine, kendi ürettiklerine pazar bulmaları bir zorunluluk haline geldi. Bu nedenle, çevre ülkelerinin tarımsal üretiminin geriletilmesi, hatta çökertilmesi doğrultusunda yeni-liberal ekonomi politikalarını küreselleş(tir)me örtük adıyla devreye soktular. Bu amaca yönelik olarak, tarım ürünlerinde Dünya Borsa Fiyatları’nı, çevre ülkelerin altına düşürdüler, damping yaptılar, ancak bunları yaparken de kendi iç pazarlarını korumak için her türlü önlemi aldılar. 

Kültürel Emperyalizm  Nasıl Uygulandı?

En tipik kültürel kültürel emperyalizm araçlarından biri, tüketim alışkanlıklarını değiştirme etkinlikleri oldu. Yerel tüketim ürünleri ve mallar yerine tekelci küresel şirketlerin ürünleri ve yaklaşımlar beyinlere aktarılmaya çalışıldı.

Bu kapsamda medya ve sanat kullanıldı. Film, müzik ve internet yoluyla yabancı fikirler yayıldı. Benzer giyinen, düşünen ve tüketen insan toplulukları oluşturulması amaçlandı. Düşüncede ve zihniyette dışa bağımlılığının artırılması istendi.

“Zeytinyağlı Yiyemem Aman" türküsü de bunlardan biri oldu. Türkünün sözleri şunlardı: “Zeytinyağlı yiyemem aman/Basma da fistan giyemem /Senin gibi cahile/Ben efendim diyemem aman/Ben efendim diyemem aman”

Emperyalizm ve Zeytinyağı

Türküde iki önemli öge çıkmış.

Bunlardan biri zeytinyağı.

İkinci Paylaşım (Dünya) Savaşı sonrasında Amerika, dünya egemenliğini  başat kılmak için Marshall Planı yardımları  altında bir ekonomi-politika izledi. Bunlardan birisi  de ellerinde giderek stok durumuna gelmiş  mısırözü ile margarin yağının çevre ülkelerine hibe altında satma konusu idi.

Emperyalizm ve Basma 

İkinci ürün de, o yıllarda nüfusun ağırlığını oluşturan köylünün giydiği basma idi. Çünkü basma, Genç Cumhuriyette  bağımsızlığının bir ürünüydü.Yoksulluk altında kurulan cumhuriyetin öncelikle üç beyaz olan un, şeker ve bez(basma) gereksinmesinin karşılanması gerekiyordu. Nazilli Basma Fabrikası  da, en kaliteli basmaları üretiyordu. Yıllar sonra  bu basmaların kalitesi düşürülecek ve köylüler basma giymekten uzaklaşacaklardı(*)

Sonuç olarak "Zeytinyağlı Yiyemem Aman“  türküsünün sözleriyle, zeytinyağı ve basmadan aşağılanarak uzaklaştırmak istemenin bir ürünü olduğu söylenebilir.

Bununla birlikte bu türkünün , denetim altında tutulmuş medya organlarınca  Bursa yöresine olduğu ve 1954'te Muzaffer Sarısözen tarafından derlendiği belirtilir. Öyküye göre  geleneklerine bağlı bir yörenin damak tadına ve giyimine alışamayan, durumdan şikayetçi olan bir gelinin ya da bir sevdalının dert yanmasını anlatan anonim bir eser olarak da kabul edilir. (**).

***********************************************************************************

(*)Nazilli Basma Fabrikası’nda basma kalitesinin  düşürülmesi konusunu, fabrikada çalışmış emekli bir ustadan dinlemiştim.Şimdi çoktan rahmetli olan Usta,kasıtlı olarak basma üretiminde kullanılan pamuk ve boyanın kalitesinin düşürüldüğünü,bu nedenle basmaları kullanan insanların memnun  kalmadığını,renginin yıkama sonrası  solduğu ve dağıldığını  anlatmıştı. 

Bilindiği üzere Nazilli Basma Fabrikası erken cumhuriyetinin en önemli fabrikalarından biriydi.Temeli 1935'te atılmış, 1937'de Mustafa Kemal Atatürk tarafından açılmıştır. Fabrikanın 1950'lerden sonra teknolojiye ayak uyduramaması,biriken borçlar ve ekonomik verimsizlik nedeniyle 1999 yılında kapatıldığı biliniyor.Sorulması gereken sorular şu olabilir mi? Neden teknololik yenilikler yapılmadı?İstihdam  neden şişirildi?Fabrika,  özelleştirme İdaresi tarafından Adnan Menderes Üniversitesi'ne 2002 yılında devredildi. Günümüzde kampüs ve sosyal alan olarak değerlendirilmekte olduğu belirtiliyor.

(**)Muzaffer Sarısözen tarafından derlendiği söylenen bu türkünün,gerçek olsa bile  neden yaygınlaşmasına yol verildi?Arkasından bunun Türkiye açısından olumsuz getiriler getirileceği ayırdına varılmadı mı? Yoksa  beyinlerimiz mi yıkandı?

29 Ekim 2010