Kabotaj tamam da, peki ya denizdeki güç?

Her yıl 1 Temmuz’da Kabotaj Bayramı’nı aynı ritüellerle karşılıyoruz: yayımlanan mesajlar, yapılan törenler ve birkaç günlüğüne yükselen denizcilik vurgusu. Ancak bu kısa süreli hatırlama hali sona erdiğinde, deniz yeniden gündemin dışına itiliyor. Sorun tam da burada başlıyor. Çünkü denizcilik, dönemsel olarak hatırlanabilecek bir alan değil; süreklilik gerektiren bir devlet refleksidir.

Türkiye’de denizcilik çoğu zaman ekonomik bir faaliyet alanı, yani bir “sektör” olarak ele alınıyor. Oysa bu yaklaşım, meselenin stratejik derinliğini gözden kaçırıyor. Denizcilik; ticaretin ötesinde egemenlik üretir, güvenlik inşa eder ve jeopolitik etki alanı yaratır. Bu nedenle denizcilik, bir sektör değil; doğrudan devlet kapasitesinin ve güç projeksiyonunun belirleyici bileşenidir.

1926’da yürürlüğe giren Kabotaj Kanunu, Cumhuriyet’in en stratejik hamlelerinden biriydi. Osmanlı’nın kapitülasyonlarla kaybettiği deniz hâkimiyeti yeniden Türk milletine verildi. Limanlar arasında yük ve yolcu taşıma hakkı yabancıların elinden alınıp Türk bayrağına teslim edildi. Bu, sadece ekonomik bir düzenleme değil; devletin denizlerde yeniden ayağa kalkmasıydı.

Bu hamlenin arkasındaki aklı doğru okumak gerekir. Mustafa Kemal Atatürk, denizi bir coğrafya değil bir güç çarpanı olarak görüyordu. Onun yaklaşımında deniz; ticaretin omurgası, enerjinin damarı, güvenliğin ileri hattı ve devlet kudretinin yansımasıydı. Bu vizyon yalnızca askeri ya da ticari alanla sınırlı değildi; toplumsal bir denizcilik kültürü inşasını da içeriyordu. 1935’te kurulan Moda Deniz Kulübü gibi kurumlar, denizle temasın yaygınlaşması ve bir denizci toplum refleksinin oluşması açısından bu yaklaşımın somut yansımalarıydı. Nitekim Atatürk bu hedefi şu sözlerle ortaya koyuyordu: “En güzel coğrafî vaziyette ve üç tarafı denizlerle çevrili olan Türkiye; endüstrisi, ticareti ve sporu ile en ileri denizci milleti yetiştirmek kabiliyetindedir. Denizciliği Türk'ün büyük millî ülküsü olarak düşünmeli ve onu az zamanda başarmalıyız.”

Aradan geçen yaklaşık bir asra rağmen bugün şu soruyu sormak zorundayız: Türkiye gerçekten bir deniz devleti gibi mi davranıyor?

Dünya artık karada başlayan ama denizde sonuçlanan bir güç mücadelesi yaşıyor. Enerji hatları denizlerden geçiyor, veri kabloları deniz tabanına döşeniyor, küresel ticaretin omurgası deniz yolları üzerinden şekilleniyor. Bir ülkenin krizlere dayanıklılığı, sadece kara ordusuyla değil, denizdeki varlığıyla ölçülüyor.

Ukrayna savaşı bunun en somut örneğini verdi. Karadeniz’de limanların hedef haline gelmesi ve tahıl koridorlarının küresel kriz başlığına dönüşmesi, deniz yollarının nasıl bir baskı enstrümanı olarak kullanılabileceğini açıkça gösterdi.

Benzer tabloyu İran merkezli gerilimlerde görüyoruz. Hürmüz Boğazı’nda yükselen her tansiyon, küresel enerji akışını tehdit ediyor. Son dönemdeki diplomatik girişimler ile imzalanan pamuk ipliğine bağlı barış, kalıcı bir çözümden çok, bölgesel dengeler üzerinde duran kırılgan bir antlaşma görüntüsü veriyor. Bu nedenle burada yaşanabilecek her kriz, yalnızca bölgeyi değil, küresel ekonominin tamamını etkileyebilecek sonuçlar doğuruyor. Deniz yolları üzerindeki kontrol, artık doğrudan ekonomik gücün belirleyicisi.

İşte bu yüzden Türkiye’nin son yıllarda daha yüksek sesle dile getirdiği “Mavi Vatan” yaklaşımı, basit bir jeopolitik söylem değil; gecikmiş bir stratejik farkındalıktır. Bu yaklaşım, deniz yetki alanlarını savunmanın ötesinde, denizde sürekli ve etkili varlık göstermeyi zorunlu kılar. Çünkü denizde güç; haritalarla değil, kapasiteyle inşa edilir.

Ancak burada kritik bir kırılma noktası var:

Türkiye’de denizcilik hâlâ parçalı bir yönetim anlayışıyla ele alınıyor. Limanlar, tersaneler, ticaret filosu ve deniz güvenliği farklı başlıklar altında yönetiliyor. Oysa denizcilik; ulaştırma, enerji, ticaret ve savunma politikalarının kesişiminde duran stratejik bir merkezdir. Bu kadar kritik bir alanın dağınık yapılarla yönetilmesi, potansiyelin sınırlanması anlamına gelir.

Bu nedenle artık açık konuşmak gerekiyor: Türkiye’nin güçlü bir Denizcilik Bakanlığı yapılanmasına ihtiyacı vardır.

Bu yapı, sadece bürokratik bir düzenleme değil; stratejik bir zorunluluktur. Deniz politikalarının tek merkezden, uzun vadeli vizyonla ve bütüncül bir yaklaşımla yönetilmesi gerekir. Daha da önemlisi, bu yapının liyakatli kadrolarla inşa edilmesi şarttır.

Çünkü gerçek değişmiyor:

Kabotaj Kanunu bize denizlerde hak verdi. Ama tarih defalarca gösterdi; haklar, onları koruyabilecek güç varsa anlam taşır.

Bu hafta 1 Temmuz’u anarken sadece geçmişi hatırlamıyoruz. Aynı zamanda geleceğe dair bir uyarıyla karşı karşıyayız. Denizlerde güçlü olmayan devletler, gün gelir kendi kıyılarında savunma yapmak zorunda kalır.

Atatürk’ün işaret ettiği hedef hâlâ önümüzde duruyor. Ama o hedef, hatırlayanlara değil, gereğini yapanlara aittir.

Ve artık mesele bir tercih değil, bir zorunluluktur:

Denizlerde güçlü olmayan devlet, kendi kaderini başkalarının çizdiği haritalardan okumaya mahkûm olur.