Kulağı tersten tutmak: Telefon vergileri meselesi

Geçen gün Kemalettin Bulamacı’nın LinkedIn’de yaptığı bir paylaşım dikkatimi çekti. Paylaşımda 9 Şubat 1998 tarihli ve 23253 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bilgi Teknolojisi Anlaşması (Information Technology Agreement – ITA) metnine gönderme yapılıyordu. Metni yeniden okuyunca ilginç bir ayrım tekrar gözüme çarptı: gümrük vergisi ile iç vergi arasındaki fark.

Bu ayrım aslında bugün Türkiye’de telefon fiyatları etrafında yürüyen tartışmaların merkezinde duruyor.

Gümrük vergisi ile iç vergi aynı şey değildir

ITA anlaşmasının mantığı oldukça nettir. Dünya Ticaret Örgütü üyeleri, bilgi teknolojisi ürünlerinin ithalatında gümrük vergilerini kaldırmayı kabul eder. Ama bu yükümlülük yalnızca gümrük vergileri için geçerlidir.

İç vergiler için ise farklı bir ilke uygulanır: “Milli Muamele” (National Treatment).

Bu ilkeye göre bir ülke, ithal bir ürüne yerli üründen daha yüksek bir iç vergi uygulayamaz. Ancak yerli ve ithal ürünlere aynı oranda uygulanan vergiler — örneğin KDV veya ÖTV — gümrük vergisi sayılmaz ve ITA kapsamında yasak değildir.

Yani hukuki olarak devletler teknoloji ürünlerinin ithalatında gümrük vergisini kaldırmış olsalar bile, iç vergi mekanizması üzerinden fiyatı etkileyen başka yükler getirebilirler.

Kaynaklar:

WTO (1996). Information Technology Agreement Ministerial Declaration.

T.C. Resmî Gazete, 9 Şubat 1998, Sayı: 23253.

Telefon piyasasında yaşanan gerilim

Türkiye’deki tartışmanın arka planında aslında çok daha basit bir mesele var.

Telefon satıcıları uzun zamandır yurtdışından getirilen telefonlardan rahatsız. Çünkü aynı cihaz çoğu zaman yurtdışında daha ucuz.

Bu durum doğal olarak Türkiye’deki satışları etkiliyor.

Sektör bu rahatsızlığı devlete iletiyor. Devlet de piyasadaki dengeyi korumak için çeşitli vergi ve harç mekanizmaları devreye sokuyor.

Ancak burada ortaya çıkan sonuç oldukça ironik.

Yurtdışından telefon almayan, zaten gidip Türkiye’de mağazadan telefon alan tüketici de aynı vergi yükünü ödüyor.

Başka bir ifadeyle sistem şu noktaya geliyor:

Filler tepişiyor, çimenler eziliyor.

Sorunun kaynağı sınırlı bir pazar davranışı. Ama bedelini bütün tüketiciler ödüyor.

Oysa çözüm çok daha basit

Teknoloji dünyasında bu sorun aslında yıllar önce çözülmüş durumda.

Çözümün adı operatör modeli.

Dünyanın büyük bölümünde insanlar telefonlarını doğrudan mağazadan satın almak yerine operatör paketleri içinde alırlar.

Model basittir:

• Operatör iletişim hizmetini satar

• Telefonu paketin içine dahil eder

• Kullanıcı cihazı faturasıyla taksit taksit öder

Böylece tüketici donanım ve iletişim hizmetini birlikte satın alır.

Bu yaklaşım üç sorunu aynı anda çözer:

1. Cihaz erişimi kolaylaşır

2. Finansman yükü dağıtılır

3. Pazar dengesi vergi üzerinden değil hizmet modeli üzerinden kurulur

ABD’den Avrupa’ya kadar birçok pazarda bu sistem yıllardır çalışıyor.

Türkiye’de ise tartışma sürekli vergi üzerinden yürütülüyor.

Asıl soru

Bugün telefon fiyatlarını konuşurken herkes aynı soruyu soruyor:

Telefon neden bu kadar pahalı?

Ama asıl sorulması gereken soru şu:

Neden hâlâ telefonu tek başına satılan bir ürün gibi düşünmeye devam ediyoruz?

Operatörlerin cihazı paket içine alarak yaygın bir bundle modeli kurması durumunda:

• tüketici daha rahat telefon alır

• pazar dengelenir

• devlet sürekli yeni vergi tartışmaları yapmak zorunda kalmaz

Teknoloji politikalarında bazen sorun karmaşık değildir.

Sorun basit çözümleri görmemekte ısrar etmektir.

Bazen gerçekten sadece şunu yapmak gerekir:

Kulağı tersten tutmayı bırakmak.