Atatürk ölmedi

Olmasaydı, Olmazdık

“Atatürk ölmedi, yüreğimde yaşıyor…”

İlkokul yıllarımızda her 10 Kasım'da bu şarkıyı söylerdik. O küçücük yaşımızda, belki ölümün ne demek olduğunu bile tam bilmiyorduk. Ama onun ölümsüzlüğünü kavramıştık.

Atatürk de bütün faniler gibi etten kemikten bir insandı elbette. Ancak bize onun sadece hayatı, kazandığı savaşlar ya da kurduğu Cumhuriyet anlatılmamıştı. Onun düşünceleri, bu ülke için yaptıkları ve geleceğe ilişkin vizyonu da aktarılmıştı. Biz o sevgiyle, o inançla, onun gösterdiği aydınlık yola duyduğumuz güvenle büyüdük.

Atatürk'ün bıraktığı miras, yalnızca kazanılmış bir bağımsızlık mücadelesinden ibaret değil. O, savaşlarla yorgun düşmüş bir ülkenin yeniden ayağa kalkmasını, üretmesini, gelişmesini ve çağdaş dünyada kendi ayakları üzerinde durmasını hedefliyordu.Bu vizyonun önemli parçalarından biri de sanayileşmeydi.

Hurda otomobillerden modern ulaşım ağına

Cumhuriyet'in ilanından önce Anadolu yollarında otomobile rastlamak pek alışıldık bir durum değildi. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde kullanılmaya başlanan otomobillerin sayısı sınırlıydı. Ulaşım büyük ölçüde hayvan gücüne dayalı araçlarla sağlanıyor, yolların yetersizliği motorlu taşıtların kullanımını güçleştiriyordu.

Millî Mücadele yıllarında Mustafa Kemal Paşa da otomobilden yararlanıyordu. Ancak kullandığı araçlar, dönemin koşulları nedeniyle neredeyse hurda sayılabilecek durumdaydı. Mazhar Müfit Kansu'nun aktardığına göre Mustafa Kemal, bütün bu güçlüklere rağmen Kurtuluş Savaşı boyunca otomobil kullanmaktan vazgeçmemişti.

Savaşın ardından ulaşım meselesi yeni bir anlam kazandı. Artık yalnızca mevcut araçlardan yararlanmak yetmiyordu; yeni kurulacak devletin ulaşım altyapısını geliştirmek, üretim kapasitesini artırmak ve ekonomik bağımsızlığını sağlamak gerekiyordu.

Mustafa Kemal için bağımsızlık, askerî zaferle tamamlanacak bir hedef değildi. Ekonomik bağımsızlık sağlanmadığı sürece siyasi bağımsızlığın da kalıcı olamayacağının farkındaydı.Henüz Cumhuriyet ilan edilmeden, 17 Şubat 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi, yeni devletin ekonomik kalkınma anlayışının ortaya konulduğu önemli dönüm noktalarından biri oldu.Mustafa Kemal Paşa, kongrenin açılış konuşmasında ülkenin ulaşım altyapısına özel bir yer ayırarak şöyle diyordu:

“Memleketimizi bundan başka şimendifer ile ve üzerinde otomobiller çalışır şoselerle şebeke haline getirmek mecburiyetindeyiz.”

Bu sözler, Atatürk'ün kalkınma anlayışında tarım, sanayi ve ulaşımın birbirinden bağımsız değil, ülkenin ekonomik bağımsızlığını güçlendiren tamamlayıcı unsurlar olduğunu gösteriyordu. Sanayileşmek yalnızca fabrika kurmak değildi; üretilen malların taşınabilmesi, tarımsal ürünlerin pazarlara ulaştırılması, kentler arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi ve ticaretin geliştirilmesi de gerekiyordu. Demiryollarına, karayollarına ve modern ulaşım araçlarına duyulan ihtiyaç bu bütünün bir parçasıydı. Otomobil de yalnızca bir ulaşım aracı değil, ekonomik kalkınmanın önemli unsurlarından biri olarak değerlendiriliyordu.

İstanbul'da bir otomobil fabrikası

Türkiye'nin otomotiv sanayisiyle ilişkisi genellikle 1961 yılında üretilen Devrim otomobilleri projesiyle başlatılır. Oysa Cumhuriyet'in ilk yıllarında, bugün pek hatırlanmayan önemli bir otomotiv girişimi gerçekleşmişti.

1929 yılında Amerikan Ford Motor Company, İstanbul'un Tophane semtinde bir otomobil montaj tesisi kurdu. Tarihe Türkiye’nin ilk serbest bölge uygulaması olarak geçen bu tesis için Haziran 1931'e gelindiğinde iç pazar ve ihracat ile tesisin günlük otomobil ve kamyon montaj kapasitesi 48 araca ulaşmıştı. Bu rakam, henüz motorlu taşıt kullanımının yaygınlaşmadığı bir ülke için dikkat çekiciydi. Üstelik Türkiye yalnızca otomobil ithal eden bir pazar olarak değil, bölgesel otomotiv üretim ve ticaret ağının bir parçası olarak da değerlendiriliyordu.

Ancak 1929'da başlayan Büyük Buhran, dünya ticaretini ve otomotiv pazarını derinden etkiledi. İhracat olanaklarının daralmasıyla üretim azaldı ve 1930'ların ortalarında montaj faaliyetleri sona erdi. Elbette bu tesis, yabancı bir markanın parçalarının monte edildiği bir girişimdi. Ancak Cumhuriyet'in ilk yıllarında otomotiv üretimine yönelik faaliyetlerin başlamış olması bakımından sanayi tarihimizde önemli bir yere sahipti. Montajla başlayan bu yolculuk, ilerleyen yıllarda Türkiye'nin kendi otomobilini üretme arayışına dönüşecekti.

Bir otomobilden çok daha fazlası

Atatürk dönemindeki sanayileşme girişimlerini sadece otomotiv sektörü üzerinden değerlendirmek mümkün değil.1930'lu yıllarda uygulanan devletçilik politikalarıyla tekstilden madenciliğe, demir-çelikten kimyaya kadar farklı alanlarda sanayi kuruluşları oluşturuldu. Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar, sanayi yatırımlarının finansmanı ve örgütlenmesinde önemli roller üstlendi.

Bunların yanında otomotiv sanayisi bu büyük dönüşümün büyük bir parçasıydı. Çünkü otomotiv sanayisi yalnızca otomobil üreten fabrikalardan ibaret değildir. Demir-çelikten elektroniğe, makine imalatından yazılıma kadar pek çok sektörü besler. Nitelikli iş gücü, mühendislik birikimi ve teknolojik gelişme açısından da ülkelerin sanayileşmesinde önemli bir rol oynar.

Türkiye'nin kendi tasarladığı otomobili üretme girişimi ise Atatürk'ün ölümünden yıllar sonra, 1961'de Devrim projesiyle somutlaştı. Ardından Anadol ve sonraki yıllarda gelişen otomotiv sanayisi geldi. Bu şekilde Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında ortaya konulan sanayileşme ve üretim kapasitesini geliştirme hedeflerinin sonraki dönemlerde de önemini koruduğunu söylemek mümkün.

Bugün Türkiye, dünyanın önemli otomotiv üretim merkezlerinden biri. Ülkemizde üretilen otomobiller farklı pazarlara ihraç ediliyor. Otomotiv sanayisi, yan sanayisiyle birlikte ekonominin en önemli sektörleri arasında yer alıyor. Ancak dünya artık başka bir dönüşümün içinde. Peki, bu dönüşümün neresindeyiz? Bu sorunun yanıtını ararken Atatürk'ün bir asır önce ortaya koyduğu bakış açısını hatırlamak gerekiyor.

Bir asır önce ülkenin çağdaş ulaşım ve üretim imkânlarına kavuşması gerekiyordu. Bugün ise bu imkânları geliştiren, yapay zekâdan elektrikli dönüşüme kadar her alanda teknolojiyi üreten ve dünyayla rekabet edebilen bir ülke olabilmek gerekiyor. Teknoloji değişmiş olabilir ama değişmemesi gereken üretme, geliştirme ve kendi geleceğini belirleme iradesi.

Atatürk ölmedi…

Her 10 Kasım'da duyduğumuz o şarkının anlamını yıllar geçtikçe daha iyi kavrıyorum.

Bugün, aramızdan ayrılışının 88. yılında Atatürk'ü anarken, onun yalnızca geçmişte yaptıklarını değil, geleceğe ilişkin düşüncelerini de hatırlamak gerektiğine inanıyorum.Atatürk bir liderdir, bir başkomutandır, büyük bir kahramandır. Ama yalnızca bunlardan ibaret değildir.

Atatürk aynı zamanda bilimdir, medeniyettir, laikliktir, aydınlıktır.

O vatandır, bayraktır, Kuvâ-yi Milliye’dir. 

Bir ülkenin bütün imkânsızlıklara rağmen ayağa kalkabileceğine, üretebileceğine, gelişebileceğine ve kendi geleceğini belirleyebileceğine duyulan inançtır.

Onu yalnızca geçmişin büyük bir kahramanı olarak anlatmak, bıraktığı mirası eksik aktarmak olur.

Bize düşen, çocuklarımıza sadece hangi savaşları kazandığını değil, neden bilime, eğitime, sanayiye, akla ve özgür düşünceye bu kadar önem verdiğini de anlatmaktır.Çünkü Atatürk, düşünceleriyle ve eserleriyle yetişen her yeni kuşakta yaşamaya devam edecektir.

Olmasaydı, olmazdık.