Bilişsel barikatlar

Son iki haftadır yapay zeka (AI) ve algoritmaların öncü olduğu dijital medya düzeninde sentetik proletaryanın nasıl yaratıldığını ve katmanlandığını konuştuk. Kenya’daki hayalet işçilerden Reddit moderatörlerine, ürettiği veriye erişmek için abonelik haracı ödeyen “müşteri-işçiye”, mesleki uzmanlığını sessizce kaybeden akademisyene kadar uzanan katmanlaşmış sentetik proletaryadan bahsettik. Durum, klasik gözetim kapitalizminden daha derinleşen veri-yoğun tekelci sermaye ile mülksüzleştirme operasyonuna işaret ediyor. Hikaye burada bitmedi. Çünkü ABD’den Avrupa’ya, yaratıcı endüstrilerden yazılım topluluklarına kadar uzanan bir hatta algoritmik sömürüye karşı somut karşı hamleler ortaya çıktı.

TEKNİK SABOTAJ: VERİYİ ZEHİRLEMEK VE MODEL ÇÖKÜŞÜ

AI sistemleri istatistiksel ve algoritmik yapılardır, bizim verimizle beslenir ve öğrenirler. Veri, sistemin en kırılgan ve temel noktasıdır. Bundan hareketle ABD’li sanatçılar, Chicago Üniversitesi’nde geliştirilen Nightshade ve Glaze gibi araçları, modelleri zehirlemek için aktif olarak kullandı. İçerik insan için normal kalırken, model için bozucu bir veriye dönüştü. Hatta bazı durumlarda model, “kedi”yi “araba” olarak öğrendi. Sanatçılar McQuillan’ın (2022) ifadesiyle teknik bir öz-savunma pratiği ile bozuk veri yaydı. Bu bozucu eylemler uzun vadede modelin kendi sentetik çıktıları (AI slop) içinde boğularak çöküşüne neden olabilir (Jacobsen, 2023).

ZAMAN SABOTAJI: ALGORİTMANIN HIZINI KIRMAK

Algoritmik kapitalizm gerçek zamanlı hız ve etkileşimle beslenir. Oysa insanın en eski toplumsal direniş eylemlerinden biri işi yavaşlatmaktır. İçerik üreticilerinin günlük içerik beğeni ve yorum baskısını reddetmesi, uzmanların forumlarda anında yanıt vermemesi, platformlarda “aktif kullanıcı” metriklerini bilinçli olarak düşüren davranışlar hızı ve kar oranlarını düşürür. 2023’te Reddit’in verisini AI şirketlerine satacağını açıklaması üzerine Reddit ve Stack Overflow’da yaşanan kitlesel içerik durdurma, yavaşlatma ve karartma eylemleri buna yöneliktir. Bu eylemler AI organik uzmanlık veri, hız ve anlam bağımlılığını hedef almıştır

DUYGUSAL EMEĞİ GERİ ÇEKMEK, ORGANİK VERİ AKIŞI KESMEK

İnsan duygu ve tepkileri olan beğeni, öfke, empati ve ironi, modelin öğrenmede kullandığı "insanlaşma" hammaddesidir. Tartışmalara bilinçli katılmamak, tepki vermemek, burada pasiflik değil, bir anlam grevi olarak görülebilir. Örneğin 2023’te Hollywood Yazarlar Grevinde (WGA), yazarların  "verilerimiz rızasız eğitilemez" diyerek nitelikli veri sağlamayı reddetmesi platformlara karşı vazgeçme (opt-out) seçeneklerinin topluca kullanılmasıdır.

VERİ SENDİKACILIĞI: UZMANLIĞIN KOLEKTİF ZIRHI

Bireysel kullanıcı güçsüzdür; örgütlü veri ise pazarlık gücü üretir. İsviçre’deki MIDATA ve AB destekli DECODE Project gibi veri kooperatifleri, kolektif mülkiyeti teknoloji sermayesinden alıp topluma iade etmeye çalışıyor. Doktorlar, avukatlar ve akademisyenler için veri sendikacılığı, bilişsel mülkiyetin sendikal korunmasıdır. MIDATA sağlık verilerini bir kooperatif çatısı altında toplayarak verinin nasıl ve kime satılacağına üyelerin karar verdiği bir model iken, DECODE Project yurttaş verilerinin kolektif lisanslarla yönetildiği bir yaklaşım sunuyor.

İNSAN OLANI AYIRT ETME: SENTETİK İÇERİĞİ İFŞA

Sentetik veri seli, insan üretimini görünmez kıldıkça, insan emeğinin ayırt edilebilirliği politik bir talep haline gelmeye başladı. İçerik menşei açıklamaları ve tersine mühendisliğe dirençli imzalar direniş araçlarıdır. ABD’de sanatçılar ve yayıncılar, “human-made content” etiketinin standart hale gelmesi için baskı yaparken, Avrupa Birliği’nin AI Act taslaklarında, sentetik içeriklerin etiketlenmesi ve eğitim verisi şeffaflığı zorunlulukları tartışmaya açıldı.

BİLİŞSEK SIĞINAKLAR: ALGORİTMA DIŞI ALANLAR

Arama motorlarına kapalı bloglar, arşivler, kapalı Discord toplulukları ve algoritmik indekslemeyi reddeden yayın mecraları ile algoritma dışı alanlar oluşturulmaya başlandı.

HUKUKİ AŞINDIRMA: SİSTEMİ YAVAŞLATMAK

Küresel teknoloji sermayesi teknolojiyi pazarlarken “kaçınılmaz zorunluluk” anlatısını sever. Hukuk ise şu anda sistemi durdurmasa bile ağırlaştırabilir. Telif, kişisel veri, mesleki sır, rıza ihlali davaları modelleri kapatmaz belki ama eğitim döngülerini sekteye uğratır, kamuoyu oluşturur, şirketleri maddi zarara sokar. Kanada ve Avrupa’daki sendikal AI girişimleri, hukukun eğitim döngülerini yavaşlatarak sürekli bir baskı mekanizması olduğunu göstermiştir.

Yukarıda sıralananlar “olmuş” olan eylem ve biçimlerdir. Ve insan aklı ve yaratıcılığı daha birçok eylem yolu bulacaktır. Tüm bunlar verinin mülkiyet rejimini değiştirmeye yönelik çaba ve çağrılardır. Dijital direniş, teknolojiyi ve zekasını değil, onun üzerine inşa edildiği bilgi hiyerarşisini ve mülkiyet rejimini hedef almalıdır.