Fon krizinde ikinci perde

Kriz fırsattır, derler de, kimin için? Başta, krizden ders alanlar için, diyebiliriz.

Fon krizinden ders alındığı izlenimi henüz oluşmadı bende.

Olayın adli yönü bir tarafa ekonomi yönü daha da çetrefil doğrusu. Bürokratları görevden almayla konu çözülmüyor. Bu sadece gereklilik. Ekonomi yöneticilerinin fon dolandırıcılığıyla yüzleşmesi gerekiyor. Bir daha bu olayın yaşanmaması için siyasetçileri de bu yüzleşme gru-buna ekleyebiliriz.

TCMB’nin 12 Kasım tarihli “enflasyon raporunda” konuya ilişkin tek bir satır yok. Gazeteci soru sorduğunda başkan yardımcısı da ağzına fon lafını almadı bile. Halının altına süpürmekle sorun daha da büyür, üstelik dış dünyanın izlemediğini mi düşünüyoruz acaba?

Goldman Sachs yatırım bankası, iç talepte dip noktanın geride kaldığını ve temel enflasyonun yükselişe geçtiğini belirtirken, fon krizinin finansal koşullar ve büyüme üzerindeki etkisinin TCMB'nin değerlendirmesinden daha güçlü olduğu notunu iletti basına. Bu banka, 2008 Krizi'nde eski çalışanı (CEO) Hazine Bakanı Paulson tarafından son anda direkten dönerek kurtarıldığı için tehlikenin farkında tabi...

BU İŞ BORSAYLA SINIRLI DEĞİL

Fon krizi sadece borsayla değil, üretken ya da reel kesimin bağlantısıyla da gündeme gelecektir. Bu iş ekonomide  birkaç seneyi bulacak bir sarsıntı potansiyeline sahip. En azından üçüncü çeyrek GSYİH büyümesinde yaklaşık bir rakamla fon krizi etkisi tartışılmalıydı. Zira TCMB'nin 4 Kasım 2026 tarihli araştırmasına göre tasfiye kapsamındaki fonlarda 1 milyon TL ve üzerinde yatırımı bulunan yaklaşık 3 bin reel sektör şirketi var. Toplam 4 bin 500 civarında şirketin bu fonlarda yatırımı bulunuyor. 5 bine yakın irili ufaklı şirket 500 bine yakın insan “tasarruf”larını fona yatırmış. Önemli bir çoğunluk anaparasını alma telaşında.

İkinci çeyrekte yüzde 1,1 zorla büyüyen bir ekonomi  üçüncü çeyrekte fon krizinin olumsuzluğunu yaşayacaktır. Buna dışardan gelen “bıyıklı” sermayenin uzun süre soluk vermesi mümkün gözükmüyor.

Borsa itibar ve güvenle yürür, bunlar zedelendi mi, kendisi krizin taşıyıcı kolonu olur..

Cop 31 toplantılarında da açığa çıkan sürekli acil dış kaynak ve fon arayışında olmak, ülkenin ekonomi yönetimini “yapısal reformlar” yerine "yangın söndürme" odaklı bir yapıya mı hapsediyor?

Fon krizinin en büyük nedeni sistemdeki tıkanmanın siyasi güç kullanarak yolsuzluğa dönüş-mesidir. 65 milyar dolarlık Madoff krizinde yüzde 10-12 civarı dolar faizi üzerinden zenginler dolandırılmıştı ve Madoff’un iç çamaşırları ve eşinin ziynet eşyaları dahil bütün mal varlığı satılarak büyük oranda (yüzde 90’larda) zarar karşılandı.

Orada da neoliberal sistemin gediğinden faydalanma var, fakat bizdeki, SPK ve borsa gibi denetleyici kurumların siyasi bağlantılar üzerinden dejenere edilerek yolsuzluk, dışarıya para kaçırma gibi unsurların son derece irrasyonel getiri değerleri yaratmaya çalışması, finansal şişkinliğe ve krize neden olmuştur. Ayrıca henüz miktarı tam belli olmayan iç ve dış kolay para kazanma hevesi (belki de) para aklama konusu gündeme gelebilmiştir.

Şimdiye kadar 100 milyar doları geçen bir zarar söz konusu olduğu hesaplanmaktadır. Bu rakama mevcut sistemdeki unsurların değer kaybı da dahildir. Bu değer kaybı devam etti-ğinden ve 131 fona para yatıran 1 milyon altı ve üstü yatırım değeri de tam olarak açığa kavuşmamıştır. Yaklaşık 350 bin yatırımcının 1 milyon TL'nin altında yatırımı olduğu bildiriliyor. Dolayısıyla kalan yaklaşık 105-106 bin yatırımcı 1 milyon TL ve üzerinde yatırım bakiyesine sahip olabilir.

Bu, açıklanan yaklaşık sayılardan yapılan bir çıkarım tabii.

Tasfiye süreçleri kapsamında 119 fonda bulunan 444 bin 893 yatırımcıya yaklaşık 161 milyar TL ayni ve nakdi ödeme yapıldı. Ara ödemeler kapsamında 333 bin 493 yatırımcı net yatırım tutarının tamamını geri aldı. Bu toplam fon zararının yaklaşık yüzde 20’sine denk geliyor. Geriye kalan 120 bin civarı yatırımcı fon zararının yüzde 80’ni oluşturuyor. Ekonomiye etkisi de buradan geliyor..

Yatırımcıların çoğunluğu anaparasını alsa bile, sorun devam edecek.

SERMAYE ÜRKÜTÜLÜRSE...

Madoff olayından farklı olarak yüz binlerce küçük yatırımcı ve tasarruf sahibinin ürkütüldüğü ve zarar verildiği gözleniyor.Bu küçük yatırımcının belli bir takvime bağlı olarak 6 ay içinde tasarruflarının anaparasını alma olasılığı, ortamı bir miktar soğutsa da, gerçekte sorun arta-rak devam edecek.

Zira ekonomide zaten sorunların ve yüksek enflasyonun olduğu bilinmesine rağmen, iç içe geçen ödeme ve tasarruf ilişkileri fon krizinden yara almış oldu bir kez. Geçen ay perakende satışlar sadece yüzde 0,1 yükseldi. Geçen ayın enflasyonu yüzde 2,58 gerçekleştiğine göre, mal ve hizmet satışları gerilemiş. Aynı veri yıllıktaki gerilemeyi yüzde 20’lerin üstünde göste-riyor.

Bu aynı zamanda cirolardaki düşüşün iç talepteki gerilemeden olduğuna dönük kesin bir ka-nıt.

Halkın refahı işsizlik artarken geriliyor, temel mal ve hizmetler bile satın alınamaz duruma geliyor. Tam da bu aşamada ortaya çıkan fon krizi, üretim kesiminde de derin izler yaratacaktır. Çocuğunu servise veremeyen, kendisi okula götüren ebeveyne bir de şirket fonda para “değerlendirmek” istediğinden ödenemeyen ücret ve diğer hizmet gelirleri eklenecek. Gelirini alamayan özel sektör çalışanı ya bireysel ihtiyaç kredisine ya da aile dayanışmasının insafına kalacak demektir.

Bu artık toplumsal bir olgu olmaktadır.

Ekonomide topluluğun değil, toplumsallığın getirdiği sorunla yüzleşilmelidir..

Bu süreci şeffaf götürmek ve regülasyonları harfiyen yerine getirmek, güven ortamının oluşması açısından kaçınılmazdır. Aksi halde güven ve itibar asla yerine gelmez. Hatta uzun süre gelmeyebilir..

Üretimdeki sorunları “çözmek” için finansal ilişkileri öne almak çok doğru değil (Finansallaşma pratiği). Örneğin Güney Kore, bilgisayar donanımlarında kullanılan çip (yarı iletken, yonga)  üretimini dış sermayeyle değil, liyakat ve bilgi birikimiyle oluşturarak sektördeki dünya rekabetinde fiyat belirler duruma geldi. Üretimde rekabeti öne almadan finans kesiminden gelen paranın fon krizinde olduğu gibi, kendisini eriteceğini unutmayalım.

Küresel endeks sağlayıcısı MSCI, Sabancı Holding ve Astor Enerji'yi Türkiye Standart Endeksi'nden çıkararak küçük ölçekli şirketler endeksine dahil etti. Küçük ölçekli şirketler endeksinden ise 18 hisse çıkarıldı. Değişiklikler 30 Kasım'da yürürlüğe girecekmiş.

Bu da borsadaki bazı şirketlerin ligden düşürülmesi açısından önemli bir gelişme.

Haziran ayına kadar bütün borsa endeksine MSCI tarafından süre verildiğini ve sorunlar çözülemezse borsa endeksinin Tunus, Romanya benzeri ülkeler grubuna indirilebileceğini hatırlatalım.

Gelişen piyasa grubunda olma konforu da ortadan kalkmış oluyor böylece.

DOLARİZASYON YENİDEN ARTARSA

Dış sermaye payının iyice küçüleceğini tahmin etmek zor değil. Bu ortamda yüzde 39’a düşen dolarizasyon düzeyi tekrar yüzde 50’lere doğru gelebilir. Döviz kuru hedefleriyle ilgili veriler sil baştan tabii. Bütün ekonomiye etkisi de şaka kaldırmaz.

İstanbul’un “dünya finans merkezi” olması için birtakım adımlar atıldığını ve başta merkez bankası (bütünüyle olmasa da) olmak üzere birçok banka genel merkezi ve BDDK’nın İstanbul’a taşındığını biliyoruz. Bu karar ne kadar doğru, tartışılır, ama dijital çağımızda sorun başka...

Finans merkezi güven ve istikrar üzerinden yürüyebilir. Ek olarak enflasyonu düşürmek ve yolsuzlukları engellemek finans merkezi itibarı için önemlidir. Aksi halde kriz merkezi olursu-nuz.

HEDEF, ÜRETİMİ ARTIRMAK OLMALI

Ne yazık ki neoliberal hegemonya tıpkı F35 üretimi ve ticaretinde olduğu gibi finansal bağımlılık yaratarak bundan sebeplenmek istiyor. Yerelde neoliberalizmin gazına gelip, para-sermaye girişini (ve yolsuzluğu) artırmanın rekabet gücüne yarardan çok zarar getirebilece-ğini  35 senede oluşan krizler yeterince kanıtladı.

Ders alarak, sistemdeki revizyonu, hegemonyanın zararlı etkilerini ve içerdeki siyasi bağlan-tılarla yolsuzluğa ve para hırsına kaptıran kesimleri engelleyecek ve üretimin önünü açacak seviyede kurmalıyız. Belki bu sayede daha istikrarlı ve reel kesim (sanayi) ağırlıklı büyümenin yolu açılabilir.

Bence bu fon krizi olayının arkasında üç yapısal sorun var:

1. Finansal varlık fiyatlarının ekonomik temellerden kopması.

2. Likidite ile piyasa değerinin birbirine karıştırılması.

3. Finansal denetim ve düzenleme mekanizmalarının riskleri zamanında önleyememesi.

Özellikle ikinci konu önemli. Bir fonun portföyü kâğıt üzerinde 1 milyar TL değerinde olabilir. Fakat yatırımcılar aynı anda paralarını çekmek istediğinde bu portföy 1 milyar TL nakde dö-nüşmeyebilir. Bu, bankalara yatan mevduatın kredi yaratmasına benzemez. Portföyün borsa ayağında alıcı bulunamadığında portföy tamamen çöker...

Bu, finansal piyasalarda likidite krizinin klasik mekanizmasıdır. Fon krizi etkisi açısından özel-likle aşağıdaki unsurlara dikkat edilmelidir.

• Para piyasası fonlarından net para çıkışı.

• Özel sektör tahvil ve bono faizleri.

• BIST'te işlem hacmi ve yabancı yatırımcı (bıyıklı, bıyıksız) hareketleri.

• Şirketlerin kısa vadeli kredi kullanımı ve temerrütleri.

• Fon tasfiyelerinde yatırımcılara yapılan ödemelerin toplam alacaklara oranı.

İktisatçı gözüyle benim temel tezim şu: Bu olay yalnızca bir fon tasfiye meselesi değil; Türkiye'de finansallaşmanın, varlık fiyatları oluşumunun, likidite yönetiminin ve düzenleyici kurumların etkinliğinin birlikte sorgulanmasını gerektiren bir olay.

Özellikle şu sorunun yanıtı önemli: Türkiye'de üretken sermaye birikimi yerine finansal varlık değer artışlarına dayanan bir büyüme mekanizması mı güçlendi?

Son söz: Para “tahakküm araçlarının” taşıyıcısı, artık değerin “biriktiricisi”, dolayısıyla güç ilişkileri sisteminin iyi bir “çöpçüsüdür” (Uluslararası Paranın Ekonomi Politiği ve Kriz adlı kitabımdan..)