Platform kapitalizmini okumak: YouTube yaratıcı emeğin gelirini neden GÜM’letiyor?

Uzun süredir dijital emek, platform kapitalizmi ve algoritmik yönetişim üzerine çalışan literatürü takip ediyorum. Bu literatürün en temel iddialarından biri şudur: Dijital platformlar, üretim araçlarını merkezileştirerek emeği parçalar, görünmezleştirir ve giderek daha güvencesiz hale getirir. Bugün YouTube etrafında yaşanan tartışmalar, bu teorik çerçevenin soyut bir analiz olmadığını tersine, doğrudan gündelik hayatın içine yerleşmiş somut bir gerçeklik olduğunu gösteriyor.

Platformlardaki “dijital kiracılar” olan yaratıcı emek sahibi içerik üreticilerinin durumu kısaca şudur:

Siz evleri döşüyorsunuz.

İzleyicileri getiriyorsunuz.

İçerikleri üretiyorsunuz.

Ama aslında evin sahibi tek bir kişi (şirket).

Ve o istediği an:

“Artık o çok az olan gelir akışını da istediğim kadar ve istediğim zaman keserim, hesap da soramazsın gidecek başka bir yerin de yok biliyorum” diyebiliyor.

Platformları var eden binlerce bağımsız içerik üreticisinin yaşadığı demonetizasyon dalgası, platform kapitalizminin işleyiş mantığını açık biçimde ortaya koyuyor. İçerik üreticilerinin gelirlerinin kesilmesi, buna rağmen videolar üzerinde reklam gösteriminin devam etmesi, itiraz mekanizmalarının şeffaf olmaması ve bir kanala uygulanan yaptırımların üreticinin diğer kanallarına da yayılması yeni teknoloji burjuvazisinin hesap sorulamaz ve denetlenemez başına buyrukluğunun yansıması.

Bu noktada temel bir soruyu sormak gerekiyor: Üretim devam ederken gelirin kesilmesi nasıl mümkün oluyor? Bu sorunun yanıtı, dijital platformların özgün yapısında yatıyor. YouTube gibi platformlar yalnızca bir aracı değil; aynı zamanda üretimin koşullarını belirleyen, dağıtımı kontrol eden ve nihayetinde değerin nasıl paylaşılacağına karar veren küresel altyapı şirketleridir. Başka bir ifadeyle, içerik üreticileri emek sürecinin doğrudan taşıyıcısı olsa da bu emeğin ekonomik karşılığı üzerinde belirleyici olan platformun kendisidir.

Akademik literatürde bu durum sıklıkla “platform kapitalizmi” kavramı altında tartışılır. Platformlar, veri, dikkat ve etkileşim üzerinden değer üretir; ancak bu değerin önemli bir kısmını merkezileştirerek kendi bünyesinde toplar. Küresel ölçekte tekelleşen platformlardan YouTube örneğinde ise bu süreç yaratıcı ekonomi olarak pazarlanan yapının ardındaki güç ilişkilerini görünür kılar.

İçerik üreticilerinin dile getirdiği bir diğer önemli mesele, kuralların belirsizliği ve keyfiliği. “Özgün değil” ya da “otomatik üretim” gibi gerekçelerle yapılan demonetizasyon işlemleri, çoğu zaman açık ve net kriterlere dayanmaz. Daha da önemlisi bu kararlara karşı etkili bir itiraz mekanizmasının bulunmaması, platform ile kullanıcı arasındaki ilişkiyi hukuki bir sözleşmeden ziyade tek taraflı bir idari karara dönüştürür. Bu durum, Tarleton Gillespie ve Robyn Caplan’ın çalışmalarında tanımladığı “katmanlı yönetişim” modelini hatırlatır: Platformlar kuralları sürekli günceller, uygular ve yorumlar; ancak bu süreçler kullanıcılar açısından karanlık ve belirsizdir. Sonuç olarak ortaya çıkan şey, şeffaflıktan uzak, hesap verilebilirliği sınırlı hatta keyfi bir algoritmik yönetim biçimidir.

Algoritmik Assemblage ve Cezalandırma Mimarisi

Burada dikkat çekici olan bir diğer nokta ise yaptırımların genişletilme biçimidir. Örneğin geçtiğimiz günlerde GÜM adlı içerik üreticisinin, bir kanalda yaptığı itirazın reddedilmesi diğer kanallarının da demonetize edilmesine yol açmıştır. YouTube’un dayattığı yeni kanal açma yasağı ve kanal silme kısıtlaması gibi kurallar tam bir “Algoritmik Assemblage” yani algoritma ve politikanın cezalandırıcı birleşim örneği. Burada söz konusu olan şey, emeğin yalnızca değersizleşmesi değil; aynı zamanda içerik üreticilerinin üretim süreci üzerindeki kontrolün tamamen kaybedilmesi yani yabancılaşmadır. Görünürlük, gelir ve süreklilik platformun kararlarına bağlıdır. Yeni kanal açarak gelir elde etmenin engellenmesi ve mevcut kanalların silinmesinin zorlaştırılması, içerik üreticilerini platforma daha da bağımlı hale getirmektedir. Bu tür uygulamalar, “kilitlenme etkisi” (lock-in) olarak bilinir. Kullanıcılar teknik ekonomik nedenler ve ağ etkisiyle platformdan ayrılamaz hale gelir.  Aslında binlerce insanın meslek olarak yaptığı işleri “yeterince özgün değil veya otomatik üretilmiş” diyerek damgalamak, dijital kapitalizmin yeni “Gatekeeping” (eşik bekçiliği) yöntemidir. Ayrıca akademik çalışmalar, demonetizasyon kararlarının özellikle küçük ve bağımsız kanallarda “açıklanamayan önyargılarla” uygulandığını, büyük kanallara ise daha toleranslı davranıldığını göstermektedir. Pratik göstermektedir ki açıklanamayan önyargılar aslında üreticinin politik duruşu ile yakından ilgilidir. 

Dikkat çekici başka bir olgu ise büyük içerik üreticilerinin önemli bir kısmının, platformla ilişkilerini riske atmamak adına bu tür sorunları kamuya açık şekilde tartışmaktan kaçınmalarıdır. Bu durum, platform içindeki güç asimetrilerini daha da derinleştirir. Bu şekilde küçük ve orta ölçekli üreticiler, hem ekonomik olarak daha kırılgan hale gelir; hem de seslerini duyurma imkanından mahrum kalır.

Sonuç olarak YouTube etrafında şekillenen bu tartışma, tekil bir platformun ötesinde, dijital ekonominin genel yönelimine dair önemli ipuçları sunuyor. Platformu var eden değeri kim üretiyor ve bu değere kim el koyuyor? sorusu, yalnızca içerik üreticilerinin değil, dijital ekonominin tamamının geleceğini belirleyecek nitelikte. Platform şirketleri büyüdükçe ve dağıtımda daha fazla tekelleştikçe, bu tür çatışmaların artması kaçınılmaz görünüyor. Dolayısıyla bugün yaşananlar yeni dijital ekonomik düzenin ve yeni tekno-burjuvazinin karakteristik bir özelliği.