Dünya Savaşı yaklaşırken edebiyat bize ne anlatıyor?-2

İki savaş romanı üzerinden böyle bir yazıya beni iten zorunluluğu tekrar açıklamam gerekiyor. Yeni bir dünya savaşı kapımızda ve bunun analizlerini diğer yazılarımda ve kitaplarımda uzun uzadıya anlattım. Edebiyat üzerinden tekrar okuma yapma ve bir analizde bulunma çabam ise, edebiyatın sezgisel yönde bize kapı açacağına inanmamdır. Bu iki değerli romanı yazarken sizlerinde tekrar bu kitapları okumanızı istemem, sezgisel olarak bir savaşın bizde nasıl psikolojik etkiler yaratacağı, neler yaşanacağı ve neler yapmamız gerektiği üzerine düşünmenizi sağlamak.

Savaş düşüncelerin kırılımıdır. Olmayanın yeniden düşünülmesi diye de ifade edebiliriz. Savaş, düşüncenin ve eylemin hız kazanmasıdır, zamanın diğer kesitlere göre hızlanmasıdır da diyebiliriz.

Her savaş bir içsavaşı da beraberinde getirir.

İçsavaş; her sabah selamlaştığın, hal hatır sorduğun, kimi zaman aynı sofraya oturduğun, alışveriş yaptığın, daha önce sana hiçbir kötülük yapmamış, çocukluğundan beri tanıdığın insanı öldürmek demektir. Hatta bazı durumlarda aynı evde yaşadığın insana düşman olmaktır. Öldürenin de yara aldığı en acımasız savaştır bu.

İçsavaşları diğer savaşlardan ayırmak sanıldığı kadar kolay değil. İçsavaş sınırı, demokrasinin en hayati kanalıdır. “Sine quanon” diyebiliriz yani.

Aynı zamanda demokrasiyi ortadan kaldıran mekanizmalara da sahiptir içsavaş. Demokrasiyi geçici, marjinal ve frajil yapan da işte budur. Demokrasi için gerekli olan içsavaş, aynı zamanda demokrasinin katilidir.

Sistem kendisini yenileyemediğinde veya hiçbir çıkış yolu kalmadığında mutlaka bir dış savaşa ihtiyaç duyar. Her uluslararası savaş bir tarafıyla faşizmi de doğurur. Eğer içeride güçlü bir sınıf birliği yoksa, tarih ve politika boşluk kabul etmediği için faşizme kapı aralanır. Umberto Eco savaş durumunda faşizmi şöyle tarif eder:

“Faşizm, halkı kendi tarihini yapan bağımsız bir özne olmaktan çıkarıp sermayenin çıkarları doğrultusunda yönlendirilen bir kitleye dönüştürür. Mitingler, bayraklar ve marşlarla halkı siyasete çağırır ancak bağımsız örgütlenmesini, siyasal iradesini ve karar alma gücünü ortadan kaldırır. Ulusal birlik ve ortak kader söylemiyle işçiyle patron arasındaki sınıfsal çelişkileri örter. Oysa aynı ulusal kimliği taşımak, sömürenle sömürülenin çıkarlarını ortaklaştırmaz. Bayrak sömürüyü bitirmez, marşlar sınıf çelişkilerini çözmez.”

Bir kavram olarak politika; güç oluşturma, çoğaltma, saklama, disipline etme ve bir hedefe sevk etme sanatıdır. Hayatın her alanı ve minik bir hareket, bir duygu bile politiktir. O yüzden edebiyat da temelinde politik bir unsurdur. Yani edebiyat da politik bir savaş aracı ve savaş alanıdır.

Kurak bir tarih döneminde, kurak topraklarda politika yapmaya çalışıyoruz. Bu yüzden toprağın hem sürekli sulanması hem de altüst edilmesi gerekiyor. Gücün oluşabilmesi için önce suya, ardından fidana ve tohuma ihtiyaç var. Edebiyata ve okumalarımıza, seçkilerimize de bu gözle bakmak zorundayız. Sürekli altüst edilmeli ve aynı zamanda taze suyla sürekli sulanmalıdır.

Bir şizofrenin beynini yaşadığımızı düşünüyorum. Şizofren karşılaştıramıyor ve tartamıyor. Şizofren, bir tek olayı ayrıntılı olarak tasarımlayabilmekle birlikte bir eksene sahip olmadığı için olgular arasında tutarlı bir ayrım yapamıyor.

Tekelli düzen, şizofren yurttaşlar fabrikasıdır.

Tekelli düzen, egemenliğini, yurttaşlarını şizofren yaparak sürdürebiliyor. Aklın yeniden bütünleşmesini ve postmodernistler tarafından parçalanmış olan hakikati yeniden ortaya çıkarmak zorundayız.

Şizofren bir edebiyatın moda olduğunu kabul ederek başlamalıyız ve ben bunu çok politik buluyorum. İnsanı şizofren haline getirmek, düşünceyi parçalamak bir tarafıyla edebiyatla başarılmış bir durumdur. Bununla ilgili olarak Yalçın Küçük iki önemli kitap yazmıştır: Küfür Romanları ve Estetik Hesaplaşma. Bu iki kitabın tekrar okunmasını öneriyorum.

Bu girişi yaptıktan sonra romanımıza geri dönebiliriz.

1902 Doğumlular’ın en önemli başarısı, savaşın yalnızca sonucunu değil, savaşı mümkün kılan zihniyetleri de araştırmasıdır. Çocukların yetişkinlerden devraldığı miras yalnızca kültür ve bilgi değil; önyargı, korku ve düşmanlıktır. Savaştan sağ çıkmak da mutlaka onun etkilerinden kurtulmak anlamına gelmez. Eserde büyüme, hayatın doğal akışında genişleyen olanaklardan ziyade tarih tarafından erkenden daraltılan bir dünya içinde gerçekleşir. Bu bakımdan 1902 doğumluların trajedisi, kendilerine ait olmayan bir savaş yüzünden henüz kuramadıkları hayatı kaybetmeleridir.

1914’te savaşın büyük bir ulusal heyecan yaratması, kalabalığın bireysel sorgulamayı nasıl bastırabildiğini gösterir. Başlangıçta savaşa yüklenen anlam; birlik, kahramanlık, büyüklük ve toplumsal yenilenme umududur. Oysa savaş uzadıkça ölüm haberleri, yiyecek sıkıntısı, ailelerin parçalanması ve korku bu anlatıyı aşındırır. Büyük tarihsel olay, gündelik yaşamın daralması olarak hissedilir. İnsanlar başlangıçta tarih yazdıklarını düşünürken, ilerleyen yıllarda tarihin ağırlığı altında ezilir.

Dr. Hoffman ile Kızıl Binbaşı arasında şöyle bir diyalog geçer:

“Ben bu düzenin aşağılığını, soygunculuğunu açıklayarak yalnızca kemiriyorum onu. Çökmesi kendiliğinden olacak!”

“Siz yalnız Brosius’u yenmek istiyorsunuz. Hiçbiriniz Almanya’nın nereye sürüklendiğini görmüyorsunuz.”

Savaş başlamadan önce şehirde bir fabrika işgalide yer alır. İnsanın birlik hali ve bu birlik halinde nasıl bir güven duygusu yarattığını hissettirir bize.

“Gürleyerek geçip gidiyorlar önümden. Artık tek tek yüzler görmüyorum. Sanki bir tek ağızdan yükselen, sanki bir tek kişinin ayak uydurduğu bu garip türkü beni büyülüyor. Yalnız Persius’u şöyle böyle seçebiliyorum; yürüyenlerin arasından sıyrılmış, bir jandarmanın gözetiminde, geniş adımlarla, kötü aydınlatılmış bir yan sokağa sapıyor.” Ama aynı işçi lideri yukarıda Umberto Eco’nun tarif ettiği gibi, savaşın ortaklarından biri haline gelir.

Aynı işçi lideri savaş başladığında şunları söyler:

“Yoldaşlar!” diye haykırdı. “Almanya saldırıya uğradı. Bu, gün gibi açık. Kolay aldatılamayacağımı bilirsiniz. Yurdumuzu savunmamız gerekiyor.”

Sonra şunu ekler:

“Savaş bizim için en iyi iştir. Burjuvazi bizi gereksiyor. Kesin bir pazarlığa tutuşacağız.”

Evet savaş zamanında devletler, hükümetler öyle büyük bir ideolojik hegemonya kurarlar ki siz daha ne olduğunu anlamadan savaşı savunur halde bulursunuz kendinizi. Bu durum romanda şu cümleyle vurgulanır:

“Freiburg’a yaklaşırken bütün tren hep bir ağızdan türküler söylüyordu. Herkes birbirini tanıyordu. Tanışmayan insanlar ekmeklerini paylaşıyor, karşılıklı sigaralar ikram ediyor, birbirlerinin çocuklarına çikolata veriyorlardı. Çocuklar biraz korkuyorlardı, çünkü bu kadar çok iyi insanı hiç bir arada görmemişlerdi.”

Liberal Kızıl Binbaşı’nın oğlu Ferd babasından duyduklarını arkadaşı K.’ya şöyle aktarır:

“İnsanlar iyi miymiş?” Pis pis güldü Ferd. “Kucaklaştıkları, hep birlikte türküler söyledikleri için mi böyle düşünüyorsun? Önce ben de öyle sanmıştım. Ama babam onların neden böyle iyi, el ele göründüklerini bana anlattı. Nefretlerini başka uluslara karşı kullanmak zorundalar da ondan. Bunu anlamıyor musun? Eskiden tek tek insanlar kötüydü, şimdi ise uluslar. Dün Brosius’la Silberstein, Persius’la Kremmelbein savaşıyordu. Bugün ise Ruslarla Avusturyalılar, Almanlarla Fransızlar. Aynı şey.”

Küçük komik bir anekdot anlatmalıyım. Gençlik günlerimizde ne zaman bir araya gelsek bir ev toplantısında falan, hemen Livaneli şarkıları söylerdik. Neden diye çok sormuştum kendi kendime, sonradan nedenini buldum. Çünkü o kadar kolay söylenebiliyordu ki, müzikten hiç anlamayanlar bile rahatlıkla söyleyebiliyordu, basit ve herkesin söyleyebildiği akor ve ritimlerden oluşuyordu. Romanda buna rastladığımda epeyce güldüm.

“Orman çın çın öterdi. Çoğu köy türküleriydi söylenenlerin; müzikten hiç anlamayanlar bile söyleyebildiği için pek seviliyorlardı.”

Savaş öncesinde ve savaş esnasında ideolojik müdahale öne çıkar. İnsanları önce ideolojik olarak bu savaşın zorunluluğuna, milliyetçiliğe, korku iklimine hazırlamak gerekir. İşte bu noktada, bilimadamları, sanatçılar, medya hep bu hazırlığın içiresinde olurlar.

Romanda bir bilimadamının söyledikleri tam da buna işaret ediyor:

“Rusların sayıca üstünlüğünün, Alman birliklerinin yürek gücüyle giderileceğini söyledi anneme. Çünkü bu savaşı yüreği pek olan kazanacaktı. Avrupa’da, bu bakımdan en üstün durumda olan Almanya idi. Bir üniversite profesörü olarak, gençliğimizin tepeden tırnağa ülkücü olduğunu, çok iyi yetiştiğini biliyordu. Ulusumuzun yeryüzündeki varlığının büyük hikmetini göstereceği saat gelmişti.”

Başka bir yerde artık savaşın kaybedilmeye başlandığı noktada bilimadamları yine halkı kandırmaya devam ederler:

“Bilimadamlarının öğütlerine uyarak kırlara gidip ısırgan topluyorduk. Topladığımız otlar sebze gibi pişiriliyordu. Tiksindirici bir yemekti bu; ama bilimadamları, kalorisi bol, vitamin değeri bakımından en güzel yemeklerden bile üstün olduğunu savunuyorlardı. Bunu sayılarla kanıtlıyorlardı. Biz de Alman olduğumuz için sayılara inanıyorduk.”

Ve Küçük K. Şu ironiye yapmadan da geçmez, bilimadamıyla ilgili:

“Topallıyordu. Onun neden güçlüleri savunduğunu anlayamadım.”

Ve savaş Hanne Arent’in sonrasında felsefeleştirdiği şekliyle sona erer. Savaştan dolayı yapılanları kimse üstüne almaz. Emir kulu olduklarını beyan ederler:

“O zamanlar anlamını bilerek işittiğim, Almancada bulunması daha sonraları beni öfkelendiren, tiksindiren bir söz vardı: ‘Yetkili olmak.’ Tam dört yıl sonra, 1918 Kasım’ının puslu günlerinde, yakasına yapışılanların birçoğu, kekeleyerek, yetkili olmadıklarını bir özür gibi söylemişlerdi. Onlara inanılmıştı da.”

Şimdi gelelim o günlerin Almanya’sına ve yapılanların kısa bir değerlendirmesine.

Güçlü bir Sosyal Demokrat Parti’nin varlığına rağmen Almanya’nın neden savaşa girdiği ya da neden bunun bir içsavaşa evrilmediği. Sosyal Demokrat Parti derken bunun bir sosyalist parti olması, o zamanki adının sosyal demokrat olması karıştırılmamalı.

Alman Sosyal Demokrat Partisi’ninBirinci Dünya Savaşı’na yönelik tutumu ve bu tutumun doğurduğu etkiler, hem Alman siyasi tarihi hem de küresel sosyalist hareket için en büyük kırılma noktalarından biridir.

SPD, savaştan hemen önce (Temmuz 1914’e kadar) emperyalist bir savaş olarak gördüğü bu çatışmaya şiddetle karşı çıkmış ve kitlesel barış gösterileri düzenlemiştir.

Savaşın patlak vermesiyle SPD, Reichstag’da (Alman Parlamentosu) savaş kredilerine oybirliğiyle evet demiştir. Bu tarihi karar, partinin enternasyonalist ilkelerinden vazgeçip ulusal savunmayı ön plana aldığını göstermiştir.

SPD liderliği, savaş süresince İmparator II. Wilhelm hükümetiyle bir iç barış anlaşması imzalamıştır. Buna göre savaş bitene kadar grev yapılmayacak ve hükümet eleştirilmeyecektir.

Peki SDP savaşa nasıl evet demiştir?

SPD, dönemin en gerici ve baskıcı rejimi olarak gördüğü Rus Çarlığı’nı hem Almanya hem de Avrupa işçi hareketi için en büyük tehdit olarak kabul ediyordu. Savaşı, “Korkunç Rus despotizmine karşı anavatanı savunma” argümanıyla meşrulaştırdılar.

Parti, daha düne kadar “vatan haini” olarak damgalanıyordu. Savaşı destekleyerek Alman toplumu ve devleti nezdinde meşru bir aktör olduklarını kanıtlamak istediler.

Savaşta devlete verilecek desteğin, barış geldikten sonra işçi sınıfına yönelik demokratik haklar ve genel oy hakkı gibi reformlarla ödüllendirileceğine inandılar.

SPD’nin savaşı destekleme kararı, hem partinin kendi içinde hem de Almanya genelinde devasa jeopolitik ve toplumsal dönüşümlere yol açtı.

Dünyadaki sosyalist partilerin çatı örgütü olan II. Enternasyonal, SPD başta olmak üzere ulusal partilerin kendi burjuva hükümetlerinin yanında savaşa girmesiyle ideolojik olarak çöktü.

Savaş uzadıkça ve ekonomik yıkım arttıkça parti içindeki çatlaklar büyüdü. Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg liderliğindeki radikal sol, savaş kredilerine karşı çıktı. 1917 yılında savaşa karşı olan bu muhalif grup partiden ayrılarak Almanya Bağımsız Sosyal Demokrat Partisi’ni (USPD) kurdu.

Luxemburg ve Liebknecht öncülüğündeki daha radikal kanat ise daha sonra Almanya Komünist Partisi’ne (KPD) dönüşecek olan Spartaküs Birliği’ni kurdu.

1918 sonbaharında Almanya’nın savaşı kaybedeceği kesinleşince ve askeri diktatörlük çöktüğünde, barışı sağlayabilecek ve müttefiklerle masaya oturabilecek tek meşru güç olarak SPD görüldü. 9 Kasım 1918’de cumhuriyet ilan edildi ve SPD lideri Friedrich Ebert başbakan oldu.

SPD liderliği, Rusya’daki gibi Bolşevik tarzı bir işçi devriminden korktuğu için eski imparatorluk ordusunun generalleri ve sağcı paramiliter gruplarla ittifak yaptı. Ocak 1919’da Berlin’deki solcu Spartakist ayaklanmayı kanlı bir şekilde bastırdılar; Rosa Luxemburg ve Karl Liebknecht bu süreçte katledildi. Bu durum, SPD ile komünistler arasında Nazi dönemine kadar sürecek olan ve faşizme karşı ortak cephe kurulmasını engelleyen derin bir düşmanlığa yol açtı.

SPD, savaşı bitiren Versailles Antlaşması’nı imzalamak zorunda kaldığı için, aşırı sağcılar ve militaristler tarafından Alman ordusunu “arkadan bıçaklamakla” suçlandı. Bu haksız efsane, ilerleyen yıllarda AdolfHitler ve Nazi Partisi tarafından Weimar Cumhuriyeti’ni ve sosyal demokratları yıpratmak için en büyük propaganda malzemesi olarak kullanıldı.

Şimdi o dönemdeki başka bir tartışmaya, Bernsteincılığa da bir göz atalım.

Eduard Bernstein, 1899’da Evrimci Sosyalizm kitabında, “Nihai amaç hiçbir şey, güncel hareket her şeydir” der. Güncel hedefler için verilen mücadelenin ve evrimci-reformcu bir çizginin sonunda sosyalizme ulaşılacağını savunur. Kapitalizmin teknolojik ve demokratik kapasitesini, işçi sınıfının ekonomik mücadelesini abartarak devrim ve sosyalizm yolunu fiilen kapatır. Ancak deneyimler göstermiştir ki bu yol, eninde sonunda bir çıkmaz sokaktır.

Sonuç olarak, eğer tespitlerimiz doğruysa ve bir savaş yaklaşıyorsa, burada, aydınlara, edebiyatçılara, sanatçılara, öğrencilere, halka bazı görevler düşmektedir. Bu ideolojik bir savaş olmak zorundadır. İşte tam bu yüzden bu iki değerli romanı tekrar okumanızı öneriyorum.

Ayrıca, Türkiye sosyalist hareketi böyle bir durumda nasıl bir tavır alacaktır şimdiden tartışılmasını öneriyorum. O yüzden uzun uzun SPD’nin durumunu anlattım.

Türkiye sosyalistleri şu günlerde, yan yana durmayı, cumhuriyetçilerle bir ittifak yapmayı, Yeni Parti saflarında meclise girmeyi ve Kürt hareketini tartışmaktadır. Bu tartışmaların ortak bir platforma taşınması, herkesin eteğindeki taşları ortaya dökmesi ve sonrasında da yaklaşan savaş tehdidine karşı ortak örgütsel ve ideolojik bir hat ortaya çıkarılması gerekmektedir.

Bu öneri, partiler arası birleşmeyi değil, sürecin dayattığı eylemde birlikteliğiöne çıkarmanın gerekliliğinin sonucudur.

Ve solcular her zamankinden daha fazla sorumluluk almak zorundadır. Gücü yettiğince her alanı, eğitim, sağlık, üniversiteler, felsefe, tarih, edebiyat, yeniden örmeli, savaş alanı haline getirmeli, korkmadan putları yıkmaya başlamalıdır.