Ahlaklı olmak kimi kez hem çok kolay hem de çok zordur

Belki de en son söyleneceği en baştan söylemekle işe başlayayım. İyi ve kötü ile ahlak ilişkisinin zaman zaman olabildiğince çetrefilli olması başlığa koyduğum zorluğun temelidir. 

Diyelim uluslararası üne sahip bir beyin cerrahısınız. Tüm dünya, ameliyatı çok zor beyin tümörlerini ancak sizin, o engin deneyim ve maharetli elleriniz yordamıyla başarıyla çıkartıp hastalarınızı şifaya kavuşturabileceğinizi çok iyi biliyor. Ayrıca yıllar içinde bilim ve beceri düzeyi size yakın belki de sizi geçmiş çok sayıda yeni cerrah da yetiştirmiş ve yetiştirmektesiniz. 

Ancak, öykü bu ya, çalıştığınız ülkede dediğim dedik, çaldığım düdük, otoriter mi otoriter bir başbakan var. Bir de tutmuş geçenlerde size yakın akrabası bir hekimi göndermiş,onu da maharetli bir beyin cerrahı olarak yetiştirmenizi istiyor.  İstiyor da ne, benim yeğenimi hemen yanına alacaksın diye emrediyor. Halbuki o sırada önünüzde Çinli’den Amerikalı’ya uzanan bir beyin cerrahisi uzmanlığı asistan adayları listesi var. 

Şimdi “Ey dünyaca ünlü beyin cerrahı” diye sana soruyorum. Görebildiğim kadarıyla önünde üç seçenek var ve sen diyorsun? 

A seçeneği: “Başbakan olsam, ben de genç hekim yeğenimi böyle ünlü bir cerrahın yanına, emrimle yollardım.” deyip,torpilli yeğeni hemen yanına asistan almak.  

B seçeneği: Vicdanın sızlayarak, yüreğine taş basarak ve ancak başbakanın emrini dinlemezsen senin bir daha hekimlik ve hocalık yapmana son verecek, doğrudan veya dolaylı, her türlü girişimde bulunulacağını ve bunların doğal sonucu sana muhtaç, çok sayıda hastanın şifa bulamayacağını düşünerek bu imtiyazlı yakını yanına almak.

C seçeneği: Emri alır almaz “Bu ülkede hekimlik ve hocalık yapılamaz.” deyip, işinden hemen ayrılıp, belki de başka bir ülkede hekimliğine devam etmenin yollarını aramak. 

Önce, ahlakı biraz kenara koyarak, sunduğum seçeneklerdeki iyi ve kötünün ne olduğunda anlaşalım. Ben derim ki yukarıda sıraladığım seçeneklerde iyi, bu üstün yetenekli beyin cerrahının mesleğini başarıyla sürdürerek bir yandan ülkesine ve tüm insanlığa hizmet ederken bir yandan da kendine benzer cerrahlar yetiştirmesi. Kötü ise, bu işlevlerin aksaması veya sonlanması. Hemen vurgulayım. Söz ettiğim iyi ve kötü salt toplum açısından. Birey olarak siz gelecek kötülük veya iyilik ayrı bir sorun.

Şimdi sıra aynı seçeneklerdeki iyi ve kötünün ahlak ve ahlaksızlıkla nasıl uyuştuğunu irdelemeye geldi. Sizi bilmem ancak bence A davranışı kesinlikle ahlaksız ama ilk bakışta, topluma verilen hizmetin devamı açısından en azından kötü olmayan bir davranış. İlk bakışta diyorum çünkü başbakanın yeğenine torpil yaparak onu yanına asistan alan hocanın bu ahlaksızlığını öğrenen yeni asistan adaylarının “Bu ahlaksız ve korkak hocanın yanında çalışılmaz.” deyip bu çok önemli beyin cerrahisi merkezinin zaman içinde yok olması tehlikesini taşıyor. 

B davranışının ahlaksızlığı ve neden olacağı kötülük bir yerde A seçeneğine göre daha az. Hele bizim hoca etrafına, kendinde yerleşik başbakan korkusunu da zaman zaman da yenip “Sizin de eminim anlayışla karşılacağınız gibi ben bu yeğeni bir yerde metazori asistan aldım.” türünden laflar edereken azından bir süre daha yetenekli gençleri yetiştirme olanağı bulabilir. Sonuçta bu örnekte iyi aşınması daha az olur. 

C davranışını ise kimien ahlaklı kimi de tam Don Kişot’ça bir davranış diye yorumlar sanırım. Ancak işin bir de iyilik boyutu var. Ünlü cerrahımızın hekimliği ve hocalığı bırakmasının en azından kendi ülkesinin zararıyla sonlanacağı açık. 

Bütün bunları yeniden düşünmeme yeni okuduğum ve çok beğendiğim bir yazı neden oldu (Direnmek,Stratejik Uyuşma veya Suça Ortak Olmak? Ahlaki Baskı altında Hekim Seçenekleri;MK Wynia, N Engl J Med 13Ağusos 2026) Meğer son günlerde ABD’de devlet görevlisi hekimler arasında görevden istifalar epey artmış. Bunun temel nedeni ise Trump düzensizliğinin hekimlerden, sağlığa ve hasta bakımına doğrudan zararlı, bilim dışı uygulamalar beklemesi. Anladığınız gibi benim senaryomda C şıkkı söz ettiğim yazıdaki Direnmeye, A şıkkı Suça Ortak Olmaya ve B şıkkı ise Stratejik Uyuşmaya denk düşüyor. 

Söz konusu yazıda tartışıp durduğumuz bu ahlak, isterseniz, üçleminin tarih boyunca insan akıl ve vicdanını ne denli meşgul ettiği de vurgulanıyor. Anlıyorum ki söz konusu ünlü beyin cerrahının üçleminde Sokrates ve onun öğrencisi Plato’nun yanıtları C şıkkı, Aristo’nun yanıtı ise, biraz daha pragmatik olarak, B şıkkı olurdu. A şıkkının ise yüzüne bakan olmazdı.  

Son olarak altını çizeyim. Güncel fon trajedisiyle ilgili öyle üçlem falan yok. Hem çok ahlaksız hem de çok kötü.