Türkiye’de sivil toplumunun tarihsel sorumluluğu

‘Sivil toplum’ kavramını genel hatlarıyla açıklamak oldukça güçtür. Batı kökenli olan bu kavram, 15. ve 18. yüzyıllar arasında Avrupa'da dönüşerek farklı anlamlar kazanmıştır. Sosyolojik açıdan sivil toplum, hem olumlu hem de olumsuz dinamikleri içinde barındıran, devlet-toplum ilişkilerinin ‘niteliğini’ anlamanın analitik aracıdır. Örneğin Hegel, ‘sivil toplumu’ özgürlüğün kurucu alanı olarak modern dünyanın başarısı olarak överken; Marx, sınıfsal tahakkümün yeniden üretildiği bir yapı olarak analiz eder.

Sivil toplum örgütleri (STÖ), devlet karşısında bağımsız kalabildiği ölçüde demokrasinin güvencesidir. Bu örgütler, bireyleri pasif tebaadan hak arayan aktif yurttaşlara dönüştürür. Güçlü bir yurttaşlık bilinci ise toplumsal taleplerin devlete dayatılmasını sağlar. STÖ'ler, devletin otoriter eğilimlerini dengeler ve kamusal alanı genişletir. Bu dinamik ilişki, devleti tepeden inmeci yapısından arındırarak daha katılımcı ve demokratik bir yapıya doğru dönüştürür. Kısacası, sivil toplumun özerkliği ve siyasal öznelliği, çoğulcu bir demokrasinin temel motorudur. 

SİYASAL HEGEMONYA

Türkiye’de sivil toplum, Batı’daki örneklerden farklı olarak güçlü ve merkeziyetçi devlet geleneğinin gölgesinde gelişmiştir. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan süreçte devletin toplum üzerindeki belirleyici konumu, bağımsız toplumsal örgütlenmelerin gelişmesini ve kurumsallaşmasını sınırlandırmıştır. Türkiye’de sivil toplumun cüce kalması, yalnızca hukuki ya da kurumsal eksikliklerden değil; tarihsel, toplumsal ve siyasal kültürden kaynaklanmaktadır.

Türkiye’de 1980 darbesinin yarattığı baskıcı siyasal atmosfer içinde sivil toplum kavramı, devlet dışında hak arama, devleti sınırlandırma, özerklik geliştirme ve toplumsal meşruiyet üretme alanı olarak öne çıkmıştır. Bu dönemde devletin toplumsal alanı kuşatan belirleyici konumu karşısında, farklı siyasal akımlar kadar İslamcı gruplar da sivil toplumu sahiplenmiş, bireyi devlet karşısında koruyacak ve devleti demokratikleşmeye zorlayacak temel toplumsal alan olarak değerlendirmiştir. Bu nedenle solda veya sağda yer alan tüm politik akımlar sivil toplumun nicel ve nitel gelişimini, demokratik siyasal kültürün oluşmasının ön koşulu olarak görmüş ve desteklemişlerdir.

Özellikle 2000’li yıllardan itibaren ise sivil toplum söylemi, askeri-bürokratik vesayeti geriletme ve muhafazakâr-dinsel toplumsal dinamikleri kamusal alana taşıma işlevi görmüştür. Bu bağlamda çeşitli dini cemaatler; eğitim, yardım ve vakıf faaliyetleri üzerinden ‘toplumsal rıza’ üreten, geniş kitleleri mobilize eden ve kamusal alanda hegemonik güç oluşturan “İslami sivil toplum” aktörleri olarak meşrulaştırılmış ve siyasi destek görmüşlerdir. Bu noktada sivil toplum Gramsci’nin vurguladığı gibi, yalnızca toplumsal örgütlenme alanı değil; aynı zamanda siyasal iktidarın rıza ürettiği ve hegemonya kurduğu bir zemindir. Bu süreçte medya, akademi, yargı ve sendikal yapılar gibi kurumlar, Althusser’in ifade ettiği biçimde egemen siyasal söylemin toplumsallaşmasında etkili ideolojik aygıtlar olarak işlev görmüştür. 

TÜRKİYE’DE SİVİL TOPLUMUN PARADOKSU

Türkiye günümüzde, 150 yıllık parlamenter gelenek ve birikimin askıya alındığı, kuvvetler ayrılığı ilkesinin işlevsizleştiği, hukukun üstünlüğü ile yargı bağımsızlığının yapısal tahribata uğradığı kritik bir demokratik gerileme sürecinden geçmektedir. Bu dönemin temel belirleyicileri; anayasal ve kurumsal güvencelerin zayıflaması, temel hak ve özgürlüklerin daralması, seçilmiş yerel yönetimlere yönelik kayyum uygulamaları ve toplumsal dokuyu bölen akut bir siyasal kutuplaşmadır. Mevcut tablo, ülkenin sadece yönetsel bir kriz değil, aynı zamanda demokratik meşruiyet ve kurumsal istikrar zemininde derin bir kırılma yaşadığını ortaya koymaktadır.

Siyasal, hukuki ve bürokratik mekanizmaların tıkandığı bu kırılgan konjonktürde, milyonlarca üyeyi temsil eden devasa sivil toplum örgütlerinin sergilediği suskunluk sarmalı, sivil alanın en derin yapısal paradoksunu oluşturmaktadır. Foucault’nun işaret ettiği üzere, iktidarın disipline edici gücü karşısında bağımsız bir duruş sergileyemeyen ve devlet merkezli bir uyumu tercih eden bu devasa büyük boy STÖ’ler toplumun hak arama taleplerini kamusal alana taşımakta yetersiz kalmaktadır.

Türkiye’de sivil toplum, derinleşen sosyo-politik krizler karşısında yalnızca dengeleyici bir unsur olarak değil, demokratik düzeni yeniden kurabilecek kurucu bir özne olarak tarihi bir rol üstlenebilir. Mevcut siyasal yapıdaki aşırı kutuplaşma ve kurumsal erozyon, sivil alanın daha etkin, özerk ve onarıcı bir rol üstlenmesini zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede sivil toplum kuruluşlarının temel işlevi, siyasal rekabetin parçası olmak değil, toplumsal barış ve demokratik normlar etrafında yeni bir uzlaşma zemini inşa etmektir. Kaldı ki rejimin değişimiyle daha sertleşen ve giderek yıkıcılaşan siyasi rekabette sivil toplum güçleri birleşerek arabulucu-hakem rolü üstlenebilirler.

TUNUS DENEYİMİ VE ‘ULUSAL DİYALOG DÖRTLÜSÜ’

Örneğin 2015 yılında, Akdeniz’in diğer ucunda yer alan Tunus deneyimi bu bağlamda oldukça öğreticidir. Tunus’ta Arap Baharı sürecinde derin siyasi kaosa sürüklenen ülkede sivil toplumun söz konusu kriz anlarında üstlenebileceği kurucu rolü ampirik olarak görünür kılmıştır. Emek, sermaye, hukuk ve insan hakları alanlarında faaliyet gösteren örgütlerin oluşturduğu “Ulusal Diyalog Dörtlüsü”, devlet dışı ama kurumsal meşruiyeti yüksek bir aktör olarak taraflar arasında arabuluculuk yapmıştır. Bu yapı, siyasi tıkanmayı aşarak anayasal bir mutabakat sürecinin önünü açmış ve demokratik geçişi mümkün kılmıştır. Bu dörtlü bu demokrasiye ve toplumsal barışa yaptıkları kritik katkı ile 2015 yılında Nobel Barış Ödülüne layık görülmüştür.

Türkiye’de ise sivil toplumun benzer bir arabuluculuk ve yönlendirici kapasiteyi yeterince geliştiremediği görülmektedir. Bu durum, kamusal diyalog alanının daralmasına ve siyasal gerilimin daha kırılgan bir zeminde ilerlemesine yol açmaktadır. Oysa sivil toplum kuruluşları, tarafsızlık ve özerklik ilkeleri temelinde, toplumsal aktörleri müzakereye zorlayan bir köprü işlevi görerek tarihi bir sorumluluk üstlenebilirler. 

Sonuç olarak, Türkiye’de demokratik yeniden inşa süreci, yalnızca siyasal aktörlere değil, aynı zamanda güçlü, bağımsız ve meşruiyeti yüksek bir sivil topluma bağlıdır. Sivil toplum kuruluşlarının tarihsel sorumluluğu, mevcut siyasal tıkanıklığı aşacak yeni bir toplumsal sözleşme perspektifinin inşasına katkı sunmak ve toplumsal barışı yeniden kuracak kurucu bir rol üstlenmektir.