Odysseus'un yolculuğu-1

Üç bin yıldır neden onu anlatıyoruz?

Son günlerde yeniden gündeme gelen Homeros'un Odysseia destanını, kısa anlatılarımız ve yorumlarımızla ele alacağımız dört yazılık bir dizinin ilkini dikkatinize sunuyoruz.

Zaman kendi yatağında akıp gitti.

Yaklaşık üç bin yıl geçti. 

Dünyanın görünüşü değişti.

Kentler büyüdü.

Gemiler değişti.

İnsan denizlerin ötesinde ne olduğunu öğrendi.

Fırtınaların, depremlerin, güneşin doğuşunun ve batışının nedenleri artık eski insanlar gibi tanrıların iradesiyle açıklanmıyor.

Artık makineler daha çok biliyor, sorunlu durumları yorumluyor, daha becerikli.

Ama bütün bu değişimin ortasında değişmeyen bir şey var:

İnsan.

İnsan bugün de seviyor. Korkuyor. Öfkeleniyor. Kıskanıyor. Merak ediyor. Kazanmak istiyor. Kaybetmekten korkuyor. Evini özlüyor.

Ve başına gelenleri anlatıyor, hikâyeler oluşuyor, kulaktan kulağa yayılıyor, kaydediliyor.

İnsanlığın elinde kalan en eski ve en büyük edebî anlatılardan ikisi de işte böyle bir dünyanın içinden çıktı:

İlyada ve Odysseia.

***

Bu iki destanın yaratıcısı aynı kişi. Adı anıt gibi duruyor:

Homeros ya da Homer.

Onu ona atfedilen bu iki eserden ve hakkında söylenenlerden tanıyoruz.

Homeros'un kendisi hakkında bildiklerimiz, anlattığı kahramanlar hakkında bildiklerimizden daha azdır.

Nerede doğdu?

Smyrna'da (İzmir’de) mı? Khios'ta (Sakız Adası) mı? Kolophon'da (İzmir-Menderes) mı? Kyme'de (İzmir-Aliağa) mi? İos'ta (Kikilad Adalarında) mı?

Antik dünyanın birçok kenti Homeros'u kendi hemşerisi saydı.

Bütün bu belirsizliğe rağmen, antik kaynaklarda Homeros'u Smyrna'ya, bugünkü İzmir'e bağlayan güçlü bir gelenek var. 

Onun burada doğduğu, Meles Irmağı kıyılarında yaşadığı ve şiirlerini bu çevrede söylediği baskın görüştür. 

Neşeli bir ırmağın, pırıltılı denizin kıyısında!

Belki küçük bir pınarın ya da çağlayanın başında, belki bir mağarada!

Envayı çeşit çiçek açan dağların yamaçlarında!

Bu nedenle Homeros antik çağda “Melesigenes”, yani “Meles'ten doğan” diye de anılmış.

(Homeros büstü-İ.Ö. 2. yüzyıla ait Helenistik bir büstün İ.S. 2. yüzyılda (Roma Dönemi) yapılmış mermer kopyası. British Museum-Londra)

Hatta ilk adının Melesigenes olduğunu, Homeros adının sonradan yakıştırıldığını söyleyen bildirimler bile var. (Pseudo-Herodotos, Homeros’un Yaşamı (Vita Homeri), 3 ve 13.)

Bunların tarihsel olarak kesinliği kanıtlanmış değildir. 

Ancak Homeros'u Smyrna'ya bağlayan gelenek, yalnızca modern İzmir'in Homeros'u sahiplenme isteğinin ürünü de değildir; kökleri antik çağa kadar uzanır.

Homeros’un ne zaman yaşadığı da kesin değildir.

Genellikle İ.Ö 8. yüzyıl olduğu düşünülür.

Üstelik bugün Homeros dediğimiz kişinin gerçekten tek bir tarihsel kişi olup olmadığı bile yüzyıllardır tartışılıyor.

İleri yaşlarında kör olup olmadığı da!

Bütün bu belirsizliklerin ötesinde değişmeyen bir gerçek var:

Homeros adıyla bize ulaşan İlyada ve Odysseia, Akdeniz/Ege kültürünün ve insanlık edebiyatının temel metinleri arasında yer alıyor.

(Kör ozan Homeros ve rehberi. Fransız ressam William-Adolphe Bouguereau’nun resmi- 1874-ABD'deki Milwaukee Sanat Müzesi'nde)

***

İlyada yaklaşık 15.700, Odysseia ise yaklaşık 12.100 dizelik şiirsel destanlardır.

Her ikisi de Antik Yunan destanlarının geleneksel ölçüsü olan “daktilik heksametre”yle; yani temelde bir uzun iki kısa heceden oluşan altı ölçü ayaklı dizeler halinde söylenmiştir.

Dizelerde kafiye yoktur. 12 bin dizeye kafiye bulmak elbet olanaksızdır!

İlyada, sanıldığı gibi ünlü Troya Savaşı'nın başından sonuna kadar bütün öyküsünü anlatmaz.

Savaşın onuncu yılındaki kısa bir döneme, yaklaşık elli güne yoğunlaşır.

Odysseia ise Troya'nın düşüşünden sonra zaferin kahramanlarından Odysseus'un on yıl süren zorlu eve dönüş yolculuğunu anlatır.

Bununla birlikte Homeros'un asıl ustalığı, yalnızca anlattığı öykülerde değil, kullandığı anlatım tekniğindedir. 

Kahramanlar ve tanrılar neredeyse her anılışlarında aynı şiirsel sıfatlarla karşımıza çıkar: "Hızlı ayaklı Akhilleus", "Kurnaz Odysseus", "Bulut toplayan Zeus", "Parlak gözlü Athena", "Gül parmaklı Şafak", "Şarap karası deniz"... 

Bu tekrarlar rastlantı değil; destanların yüzyıllar boyunca yazıya geçirilmeden ezberlenmesini ve kuşaktan kuşağa aktarılmasını sağlayan sözlü anlatım geleneğinin en önemli araçlarından biridir.

Homeros ayrıca savaşları ve yolculukları anlatırken, dünya edebiyatının en etkileyici uzun benzetmelerini kullanır. 

Bir kahramanın saldırısı aslana, kartala ya da orman yangınına; bir ordunun ilerleyişi dalgalara, fırtınaya veya olgun başak tarlasına benzetilir. 

Bu nedenle İlyada ve Odysseia yalnızca iki destan değil; ritmi, formül dili, tekrarları ve görkemli benzetmeleriyle yaklaşık üç bin yıldır Batı edebiyatının temelini oluşturan sözlü şiir geleneğinin en büyük anıtları kabul edilir.

***

(Agamemnon'un Ölüm Maskesi. Mykaine-Yunanistan’da bulunmuş İ.Ö.1600-1500. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi)

Peki bu Troya Savaşı neden çıkmıştı; kim kiminle savaşıyordu?

Homeros’un anlattığı dünyada savaşın bir yanında Troya Kralı Priamos ve Troyalılar, öte yanında ise Agamemnon’un önderliğinde Akhalar, yani Yunanistan’ın çeşitli bölgelerinden gelen krallar ve savaşçılar vardı. (Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat – A. Kadir, Can Yayınları, İstanbul, 2011.)

Mitolojiye göre savaşın nedeni, (Anadolu’da) Troya Kralı Priamos’un oğlu Paris’in (Yunanistan anakarasında) Sparta Kralı Menelaos’un karısı Helena’yı Troya’ya götürmesiydi.

Menelaos’un kardeşi Agamemnon’un önderliğinde birleşen Akhalar, Helena’yı geri almak için Troya üzerine yürüdüler.

Tanrılara göre dünyanın en güzel kadını olan Helena’nın eşsiz güzelliğini Homeros öve öve bitiremez!

(Troya Savaşı- Akhilleus’un Zaferi-10*3 boyutunda fresk-Avusturyalı Franz Matsch. tarafından yapılmış. Achilleion/Aşil Sarayı-Korfu Adası-Yunanistan)

Ancak burada önemli bir noktayı işaret etmek gerekir.

Homeros’un anlattığı biçimiyle on yıl süren büyük bir Troya Savaşı’nın gerçekten oldu mu? 

Kesin olarak bilinmiyor.

Belki böyle bir savaş hiç olmadı; belki de bölgede farklı zamanlarda yaşanan çatışmalar, kuşaklar boyunca sözlü anlatımlarda birleşerek tek bir büyük savaş öyküsüne dönüştü.

Ama kesin olarak bildiğimiz başka bir şey var:

Troya vardı.

(Troya-İ.Ö.2.binyıl-temsili resim)

Çanakkale-Hisarlık’ta yapılan kazılar, burada binlerce yıl boyunca üst üste kurulmuş kentlerin varlığını ortaya çıkardı.

Tartışmalı olan Troya’nın bulunmuş olması değil, Homeros’un anlattığı büyük savaşın gerçekten yaşanıp yaşanmadığıdır.

Eğer tarihsel bir Troya Savaşı gerçekten yaşandıysa, nedeninin yalnızca güzel bir kadın uğruna verilen mücadele olmadığı da düşünülebilir.

Troya, Ege ile Karadeniz arasındaki deniz yolları açısından önemli bir yerde bulunuyordu. 

İ.Ö. 2. binyılın sonlarında Ege ile Batı Anadolu dünyası arasında ticaret, güç ve nüfuz mücadeleleri yaşanıyordu.

Hitit metinlerinde geçen Wilusa ve Ahhiyawa adları da bu tartışmanın önemli parçalarıdır.

Daha geniş bir tarihsel çerçeveden bakıldığında Troya’nın son dönemleri, Doğu Akdeniz dünyasının büyük bir dönüşüm geçirdiği zamana rastlar.

İ.Ö. 1200’ler dolayında birçok saray merkezi yıkılmış, büyük siyasal yapılar çökmüş, göçler ve çatışmalar yaşanmıştı.

(İ.Ö.2.binyıl Troya duvarları.-Günümüz- Foto: Macide Taşkın)

Mısır kaynaklarının sözünü ettiği ve bugün “Deniz Kavimleri”, “Denizden Gelenler” adıyla anılan toplulukların hareketleri de bu büyük çalkantının bir parçasıydı.

Ama tarihsel tablo bundan daha karmaşıktır.

İ.Ö. 2. binyılın son yüzyıllarında Batı Anadolu tek bir siyasal bütün değildi. Mira, Seha Nehri Ülkesi, Wilusa gibi, halklarının muhtemelen Luvice ya da benzeri Anadolu dilleri konuştuğu yerel krallıklar vardı. (Sefa Taşkın, Luviya-1, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2016.)

Bunların Hitit İmparatorluğu’yla ilişkileri de her zaman aynı değildi.

Kimi zaman Hitit egemenliğini kabul ediyor, kimi zaman başkaldırıyor, kimi zaman da Hitit ordularıyla savaşıyorlardı.

Ege’nin karşı kıyısındaki (muhtemelen Helen/Yunanlıların ataları) Myken/Akha dünyası da bu mücadelelerin bütünüyle dışında değildi.

Bu nedenle bazı modern yorumlarda Troya Savaşı ve Homeros’un anlattığı dünya, Tunç Çağı’nın sona erişi ile ardından Demir Çağı olarak şekillenen yeni dünyanın bellekte kalan uzak bir yankısı olarak da değerlendirilebilir.

(Christopher Nolan’ın Odysseia filminde Odysseus/Matt Damon)

Belki de Homeros’un yüzyıllar sonra anlattığı Troya Savaşı’nın ardında tek bir savaş değil, Geç Tunç Çağı boyunca Batı Anadolu ve Ege’de yaşanan birçok çatışmanın toplumsal bellekte kalan izleri vardı.

Homeros ise gerçek ile söylencenin nerede başlayıp nerede bittiğini söylemez. 

Aradan muhtemelen beş yüz yıl geçmiştir.

 Nereden bilsin? 

Onun derdi tarih yazmak değil, insanın tutkularını, öfkesini, sevgisini ve kaderini anlatmaktır.

Destanın başlangıcında Akhaların en büyük savaşçısı Akhilleus'un öfkesi vardır.

Sonunda ise Troya'nın yıkılışı değil, Troyalıların en büyük kahramanı Hektor'un ölümü ve ona düzenlenen hüzünlü cenaze töreni yer alır. (Homeros, İlyada, çev. Azra Erhat – A. Kadir, Can Yayınları, İstanbul, 2011.)

Homeros yalnızca savaşın ve kahramanların trajik öyküsünü anlatmaz.

İlyada’nın dizeleri arasında Batı Anadolu’nun coğrafyasına, burada yaşayan halklara, kentlere, geleneklere ve hatta dönemin gündelik yaşamına ilişkin pek çok iz de bulunur.

Ama bu destanları doğrudan bu tarihsel olayların anlatısı olarak görmek doğru olmaz.

İlyada bir tarih kitabı değildir; savaşların, insanların ve belleğin yüzyıllar boyunca sözlü gelenekte yoğrularak şiire dönüşmüş hâlidir.

(Troya savaşında Akhilleus/Aşil ile Hektor’un düellosu. Vazo üzerinde süsleme-İ.Ö.490-460.). British Museum-Londra)

***

Homeros’dan kalan diğer anlatı Odysseia ise savaşın ardından bambaşka bir sorunun peşine düşer (Homeros, Odysseia, çev. Azra Erhat – A. Kadir, Can Yayınları, İstanbul, 2010):

Savaş bittiğinde ne olur?

Bir insan savaşta ölmeyebilir, sağ çıkabilir. Zafer kazanabilir.

Peki evine dönebilir mi?

Döndüğünde bıraktığı evi hâlâ bulabilir mi?

Daha da önemlisi...

Eve dönen insan, yıllar önce yola çıkan insanla aynı kişi midir?

Odysseia işte bu soruların destanıdır.

Destanın baş kişisi Troya Savaşının komutanlarından Odysseus'tur. 

(Odysseus. Venedik Ulusal Arkeoloji Müzesi)

İthaka'nın kralı...Penelope'nin kocası... Telemakhos'un babası...

Homeros'un aklı ve kurnazlığıyla öne çıkardığı Troya Savaşı kahramanlarından biri.

Akhaların/Yunanlıların on yıl süren savaşın ardından Troya'yı ele geçirmesini sağlayan ünlü “tahta at” düşüncesini ortaya atan kişi.

(Christopher Nolan’ın Odysseia filmiden tahta atla ilgili bir sahne)

***

Savaş sona erdiğinde Odysseus’un istediği şey aslında çok basittir:

Evine dönmek. Troya'dan İthaka'ya...

Sakin bir deniz yolculuğu.

Batı Anadolu kıyılarından, denizden pek uzak olmayan Yunanistan anakarasının batı kıyılarına.

Ama bu dönüş beklenmedik bir şekilde on yıl sürecektir.

Neler neler gelmeyecektir ki başına?

Yol boyunca inatçı Kikonlarla karşılaşacak...

Lotus Yiyenlerin unutturan ülkesine gidecek...

Tekgöz Polyphemos'un mağarasına girecek...

Denizlerin tanrısı Poseidon’un gazabına uğrayacak…

Rüzgârlarla boğuşacak...

Dev gibi Laistrygonlardan kaçacak...

Büyücü Kirke'nin adasında kalacak...

Ölüler Ülkesi'ne inecek...

Sirenlerin baştan çıkarıcı şarkılarını dinleyecek...

Canavar Skylla ile girdap Kharybdis’in arasından geçecek

Güneş Tanrısı Helios’un kutsal sığırlarına ulaşacak...

Ölümsüz peri Kalypso’nun yanında yıllar geçirecek...

Denizci Phaiakların ülkesine varacak...

Ve sonunda yurdu İthaka'ya dönecektir. (Homeros, Odysseia, çev. Azra Erhat – A. Kadir, Can Yayınları, İstanbul, 2010).

(Odysseus’un gitmek istediği yol)

***

Bunlara uzaktan bakıldığında karşıda tanrılarla, büyülerle, canavarlarla dolu olağanüstü bir serüven görülür.

Biraz yaklaşıldığında ise başka şeyler görünmeye başlar.

Kikonların arkasında doyumsuzluk vardır.

Lotus Yiyenlerin arkasında unutma.

Polyphemos'un mağarasında akıl ve kibir.

Aiolos'un rüzgâr tulumunda kuşku ve güvensizlik.

Kirke'nin adasında arzu ve rahatlık.

Ölüler Ülkesi'nde ölüm.

Sirenlerde merak ve bilme isteği.

Skylla ile Kharybdis arasında kaçınılmaz seçim.

Helios'un sığırlarında açlık, söz ve irade.

Kalypso'nun adasında ise insanın karşısına çok daha büyük bir soru çıkar:

Ölümsüzlük mü, insan olarak yaşamak mı?

İşte burada üç bin yıl ortadan kalkmaya başlar.

Çünkü bunların hiçbiri yalnızca Homeros'un dünyasında kalmadı.

Canavarların adları değişmiş olabilir.

Gemilerimiz başka olabilir.

Silahlarımız başka...

Kentlerimiz başka...

Ama insanın korkuları, arzuları, tutkuları ve zaafları ortadan kalkmadı.

Belki de Odysseia'nın üç bin yıldır okunmasının sırrı burada yatıyor.

(Odysseus’un özlemi-Temsili resim)

***

Homeros yalnızca Odysseus'un başından geçenleri sıralamaz.

Her yeni durakta onun başka bir yanını görürüz.

Bazen akıllıdır.

Bazen kibirlidir.

Bazen merakına yenilir.

Bazen korkar.

Bazen çaresiz kalır.

Bazen yanlış karar verir.

Odysseus'u ilginç kılan da budur:

Kusursuz değildir.

Adamlarını dinlemediği olur.

Kendini tutamadığı olur.

Yalan söyler.

Kibirlenir.

Merakının peşinden gider.

Yanılır.

Ama bütün bunların içinden geçerek değişir.

Ve ne olursa olsun tek bir şeyi unutmaz:

Yurduna, İthaka'ya dönmek istediğini.

(Odysseus’un heykeli-Vathi-İthaka-Yunanistan-Günümüz)

***

Önümüzdeki üç yazıda bu nedenle Odysseia'yı yalnızca özetlemekle yetinmeyeceğiz.

Odysseus'un serüvenlerini izlerken, o serüvenlerin içindeki insanı da arayacağız.

Üç bin yıl önce yaşayan insanla bugünkü insan arasında gerçekten ne kadar fark olduğunu düşünmeye çalışacağız.

Odysseus'un karşısına çıkan canavarların yalnızca uzak denizlerde yaşayan yaratıklar olup olmadığını...

Yoksa onların bazılarının başka biçimlerde hâlâ insanın içinde yaşayıp yaşamadığını soracağız.

Sonunda onunla birlikte İthaka'ya ulaştığımızda ise belki en önemli soruya geleceğiz:

İnsan evine döndüğünde yolculuk gerçekten bitmiş midir?

Homeros, Odysseia'nın daha başlangıcında “Mousa”dan (Muse), “şiir perisi”nden “o çok yönlü adamı anlatmasını” ister.

(Odysseus heykeli Vatican Müzesi)

Üç bin yıl sonra biz de aynı adamın izinden gideceğiz.

Troya kıyılarından çıkıp...

Denizlerden... Adalardan...

Canavarlardan... Tanrılardan...

Ölülerden... Ve yaşayanlardan geçerek...

İthaka'ya varacağız.

Ama bu uzun yol boyunca aradığımız yalnızca Odysseus olmayacak.

Onun yolculuğunda insanı da arayacağız.

Hayatı sorgulayacağız.

Belki...

Kendimizi de.

(Önümüzdeki haftalarda devam edeceğiz)

Sefa Taşkın

06.09.2026

Dikili/İzmir