Hürmüz Boğazı’nda İran-Umman mutabakatı

İran ile Umman, enerji, ticaret ve küresel ekonominin işleyişi açısından kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı’nda geçici bir deniz geçiş koridoru oluşturulması ve boğazın gelecekteki yönetimine ilişkin müzakerelerin sürdürülmesi konusunda bir mutabakata vardı. Bu çerçevede, mayınların temizlenmesi ve ticari gemilerin güvenli geçişini sağlayacak geçici bir güzergah oluşturulması planlanıyor. Ayrıca iki ülkenin, boğazdan elde edilecek geçiş gelirlerinin paylaşımı konusunda temel ilkeleri belirlediği de ifade edilmiştir. Ancak bu konudaki ayrıntılar henüz netleşmiş değil.   

Hürmüz Boğazı, İran açısından ABD ile güç mücadelesinde en önemli koz niteliğini sürdürürken İran, boğazı gerektiğinde baskı aracı olarak kullanıyor. Nitekim, İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai, İran’a yönelik baskı ve yaptırımlara katılacak ülkeleri uyararak, Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının devam edeceğini ifade etmiştir. Böyle bir adım, yalnızca bölgesel güvenliği olumsuz etkilemeyecek, küresel enerji ve deniz ticaretinin felç olmasına neden olacaktır.

İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi’nin açıklamaları ise mutabakatın kapsamını daha net ortaya koyuyor. Buna göre İran ve Umman, yaklaşık 7 deniz mili genişliğinde geçici bir transit güzergah üzerinde anlaşmış görünmektedir. Garibabadi, Hürmüz Boğazı’nın güney koridorunun kapatıldığını ve geçici düzenleme kapsamında giriş rotasının İran, çıkış rotasının ise Umman tarafından kontrol edileceğini açıkladı. Ayrıca iki ülkenin 30 ile 60 gün içinde kalıcı güzergahı belirleyeceğini ifade etti.

İran’ın açıklamalarına göre boğazın açılıp açılmayacağı ancak ABD’nin taahhütleri yerine getirmesi bağlı. Bu taahhütler: ABD’nin İran’a yönelik yaptırımları ve deniz ablukasını kaldırması, İran’ın savaş sırasında uğradığı zararları tazmin etmesi ve İran ile bölgedeki müttefiklerine yönelik askeri operasyonları sona erdirmesi gibi koşulların yerine getirilmesine bağlı. İran ayrıca bölgesel savaşın sona erdirilmesini ve İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını talep ediyor.

İran ile Umman arasındaki mutabakat, ABD ile Umman arasındaki ilişkiler açısından da yeni bir gerilim alanı yaratıyor. Çünkü boğazdaki deniz trafiğinin ciddi biçimde aksaması, küresel petrol piyasalarını doğrudan etkiliyor. Petrol fiyatlarının artması nedeniyle ABD dahil birçok ülke stratejik petrol stoklarını kullanmaya yönelmiştir. Bu durum, boğazdaki gelişmelerin bölgesel bir güvenlik meselesinin ötesine geçerek küresel ekonomik sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.

Neden Umman

Umman, uzun süredir bölgesel ve küresel krizlerde tarafsızlığıyla öne çıkan ve arabuluculuk rolünü dış politikasının önemli bir unsuru haline getiren bir ülkedir. İran açısından Umman hem güven duyulan hem de geçmişte sonuç alınmış diplomatik süreçlere ev sahipliği yapmış bir aktördür. Nitekim 2024–2025 yıllarında ABD ile İran arasında yürütülen ve dolaylı görüşmelerin önemli bir bölümü Umman'ın arabuluculuğunda gerçekleşmiştir. Bu nedenle Umman’ın Hürmüz Boğazı konusunda devreye girmesi tesadüf değil. 

Ancak Umman’ın rolünü sadece İran ile olan diplomatik ilişkileri üzerinden değerlendirmek doğru olmaz. Hürmüz Boğazı’na kıyıdaş olması, boğazdaki deniz trafiğinin güvenliği ve ülkenin ekonomik çıkarları Umman’ı, Hürmüz'deki gelişmelerin doğrudan tarafı haline getiriyor. Bu nedenle Umman'ın temel önceliği hem İran'la ilişkilerini korumak hem de boğazdaki deniz trafiğinin yeniden güvenli hale gelmesini sağlamak.

Mutabakatın Arka Planı

İran ile Umman arasındaki mutabakatın arka planında üç temel faktör bulunuyor: coğrafya, ortak ekonomik çıkarlar ve güvenlik zorunluluğu. İki ülkenin Hürmüz Boğazı'na kıyısının olması, boğazla ilgili düzenlemelerde iki ülkenin doğrudan rolünü zorunlu kılıyor. Bu nedenle İran ve Umman açısından ortak bir geçiş mekanizması oluşturulması, farklı siyasi önceliklerine rağmen coğrafyanın ortaya çıkardığı zorunlu iş birliğini de gösteriyor.

Sonuç olarak İran ile Umman’ın bu adımı, Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik ve ulaşım sorunlarının üstesinden gelme açısından önemlidir. Bununla birlikte kalıcı bir çözümün ortaya çıkıp çıkmayacağı yalnızca İran ve Umman arasındaki iş birliğine değil, ABD ile İran arasındaki gerilimin nasıl şekilleneceğine de bağlı.