Bir dizi krizinden fazlası: Kapitalizmin sofrası

Brecht bir şiirinde “Sofradan en fazla payı alanlar, bize kanaatkar olmayı öğretiyor.” der. Sofra mühim: Kim ne kadar doydu, nasıl hazırlandı o sofra, neler kullanıldı, kimler aç kalktı sofradan, kimler tıka basa yerken yine de şikayet etti ve aslında sofra kime ne söyledi? Bütün bu sorular son günlerde yaşanan dizi krizini düşünürken aklıma geldi. 

Haberlerden okuduğumuza göre dizi maliyetleri çok yükseldiği ve reklam gelirleri azaldığı için televizyonlar yapım şirketlerinden onlar da ünlü oyunculardan indirim talep etmiş. O ünlü oyunculardan bazı isimler de indirim talebine itiraz etmiş. Ne diyorduk sofradaki pay düzeni. Esas mesele bu. O halde hem konuyu biraz açalım  hem de pay düzeninin işaret ettiği gerçeği konuşmaya başlayalım.

Dilerseniz televizyonlarla başlayalım.

 2026 yılı verilerine göre, ulusal kanallarda reklam fiyatlarının kanal ve yayın saatine göre ortalama 5.000 TL ile 250.000 TL arasında değiştiği söylenmekte. 

Peki, bu sayı bize ne söylüyor?

 Gelin şimdi bu sorunun yanıtını örneklerle yanıtlamaya çalışalım.

Akşam vakti çayınızı, kahvenizi hazırlamış; en sevdiğiniz diziyi izliyorsunuz. İşte o dizinin en heyecanlı yerlerinden birinde başlıyor reklamlar. Birbirinden önemli firmalar, tanıtımlarının bedelini dakikalarla değil saniyelerle ödüyor. Yukarıda söyledik reklamların fiyat aralığı oldukça geniş. Biz ortalama bir hesap olarak televizyonların bu zaman diliminde reklamlardan saniye başına 65.000 TL aldığını düşünelim. 

Hesap ortada sanırım

10 saniyede 650 bin TL reklam geliri!

İki saate yakın süren bir dizide eğer reklam süresi 20 dakika olursa bu sayı 78 milyona ulaşmakta. 

“Niye diziler dizi gibi değil de her bir bölümü bir sinema film süresi gibi çekiliyor” sorusunun cevabı burada saklı işte. Çünkü ekrandan yalnızca görüntüler değil bir servet akıyor. Oradan birilerine bu servet düşerken bize de birbirini aratmayan senaryoları izlemek kalıyor. Hal böyle olunca saatler uzuyor, dizilerdeki karakterler olmadık hallere girip çıkıyor, düğümler bir türlü çözülmek bilmiyor.  

Şimdi örneğimizi asgari ücret rakamı ile karşılaştıralım.

Biliyorsunuz ülkemizde asgari ücret 28 bin TL.  Bir işçi bir ay çalışıyor ve eline yalnızca bu para geçiyor. Oysa dizi kuşağında bu parayı birileri 0,43 saniyede kazanıyor. 

Yani bir televizyon kanalının yarım saniyeden kısa bir sürede (0,43 saniye) kazandığı brüt reklam geliri, bir asgari ücretlinin 1 aylık (30 günlük) net maaşına denk. 

Yine ortalama 10 saniyelik tek bir akşam kuşağı reklamı, asgari ücretli bir çalışanın neredeyse iki yılına bedel.

Bakın on saniyeden bahsediyorum. 

Saniyelerin gösterdiği sınıfsal uçurum bu olsa gerek. 

Saatlere de bakalım isterseniz.

Bir asgari ücretlinin 1 saatlik brüt emeği 146,80 TL değerindeyken, televizyon kanallarının gündüz kuşağındaki en düşük 1 saniyelik reklam bedeli bile (5.000 TL) çalışanın yaklaşık 34 saatlik (4,5 iş günü) emeğine karşılık gelmekte. 

Günleri, yılları söyleme gerek yok sanırım. 

20 dakikası milyonları bulan bir sektörden bahsediyorum. 20 dakikanın karşılığı 2.778 asgari ücretli etmekte. Neredeyse bir ilçe nüfusu. 

Ne diyordu Fikret, Han-ı Yağma. Bildiğiniz o düzen işte.

Sofranın bir ucunda televizyon kanalları var ise diğer ucunda da yapım şirketleri, ünlü oyuncular ve arkasından gelen senaryo ekibi var. Bir dizinin bölüm başı maliyetinin 30 milyonu bulduğu bu servet çarkında kazancın yüzde 30 ila 40’ının yapımcılara, yüzde 5 ila 10’unun senaristlere yüzde 20 ila 30’unun ise ünlü oyunculara düştüğü ifade edilmekte. Varın hesabı siz yapın. 

Bölüm başına hesaplarına milyonlar düşen şirketler, ünlü oyuncular bir yana, ay sonunu getirmeye çalışan set emekçileri bir yana.

O emekçilerden Sinema Tv Sendikası Genel sekreteri Damla Kırkalı bir yerde bu durumu şöyle anlatmıştı: “Söz konusu kamera arkası çalışanları olunca ‘Bütçe yok’ denip ilgili ekiplerin dernek ve oluşumlarının açıklamış olduğu taban ücretlerin çok altında ödemeler yapılıyor. Haftalık ödeme yerine bölüm başı ödeme, sigortasız çalışma, uzun mesai saatleri gibi birçok hak ihlali de yapılıyor. Dolayısıyla, yaklaşık aynı saatler süresince çalışan oyuncular ve set çalışanları arasındaki uçurum daha da göze çarpar hale geliyor.” 

Parıltılı ekranların, servet akan saniyelerin, bugünlerde maliyetlerden dem vuran televizyon ve yapım şirketlerinin arkasında bir de böyle bir gerçek var. Sofra hazırlanırken canla başla çalışanlar, emeğini, zamanını bu işe verenler adeta bir parya muamelesi görürken, sofradan şikâyet etmek yine tıka basa yemesine rağmen doymayanlara düşüyor.

İşte bu kapitalizmin ahlakı, sistemin yarattığı insan tipinin dışavurumudur.

Burada doymak bilmeyen mideler değil ruhlardır.

Sofra tıka basa doluyken birilerinin aç kalktığı düzenin adıdır kapitalizm.

Onun için konuştuğumuz aslında dizi değil,  ideoloji krizidir.

Bakın o sofrada paylaşımın adaleti, insanın onuru, vicdanın, vefanın yeri yoktur.

Yılların sinema oyuncusu Saadet Gürses bu durumu şu yalın cümlelerle anlatır:

“Sinemada maalesef hep kendi tuttuklarını oynatıyorlar; 40 yaşında bir kadını 42 yaşında annesini oynatıyorlar ama devranı öyle döndürüyorlar, asla bize rol vermiyorlar. Hep aynı sirkülasyon maalesef. Bütün dizilerde oynayan kişiler aynı. Yahu bir Allah'ın kulu da çıksın desin ki 'Şu kız da iki üç kuruş kazansın, şu kız da bir iki film çeksin'.

Saadet Gürses vakti zamanında Hülya Koçyiğit, Türkan Şoray, Tarık Akan ve Kemal Sunal gibi usta sanatçılarla sinema filmlerinde rol almış. Yer aldığı filmlerin sayısı iki yüze yakın. Gürses 1997 yılında cilt kanserine yakalanıyor. Borç batağına da bu günlerde giriyor zaten. Çünkü kimse iş vermiyor. Çünkü kapitalist sinema ve televizyon pazarında da bir tür kartel var. Sonrası zor yıllar, mücadele günleri. Sonrası vefasızlık, sonrası yüz çevirme. Sonrası gözyaşları içinde yapılan yardım çağrıları..

“Anlatamıyorum derdimi” diyor Gürses. “Çok büyük bir hastalığı yendim, korkuyorum ki tekrar hastalanmaktan. Zaten kalp krizi geçirdim, stentle yaşıyorum. 'Üzüntü yasak' dedi doktorlar ama üzülmemek elde değil, her şey üzüntü.”

Gürses tekil bir örnek değil tabi. Yoksulluğa terk edilen, yüzüstü bırakılan, bir gün olsun kapısı çalınmayan nice Yeşilçam örneği var karşımızda. Oysa aynı sofrada dönüyor milyonlar, milyarlar. 

Aynı sofrada suratımıza çarpıyor hakikatin sesi.

Erich Fromm bir yazısında kapitalizmin üretim mantığını şöyle açıklar:

“Üretim faaliyetinin temelinde ise, insanların gerçek ihtiyaçlarından ziyade, sermaye yatırımından gelecek kâr beklentisi yatmaktadır. Radyo, televizyon, kitaplar ve ilâçlar kâr ilkesine göre üretildiği için, insanlar genellikle ruhlarını köreltici ve bazen de sağlıklarını bile bozan tüketim kalıplarına yönlendirilmektedirler.”

İşte “dizi sektörü” başta olmak üzere kapitalizmin yarattığı asıl kriz budur: körelen ruhlar, sağlığı bozan tüketim kalıpları, kendine yabancılaşan milyonlar…Bütün bu “hastalıklar” kapitalizmin ekranlarından akmakta, oyuncusu, yapımcısı ve izleyicisi ile milyonlarca insanı zehirlemektedir. Zira Scott’un dediği gibi “Paranın öldürdüğü ruh, kılıcın öldürdüğü bedenden fazladır”