Daraltılmış Ümmetler: Din nerede biter, aidiyet nerede başlar?

İnsan, toplumsal bir varlıktır. Davranışları, eylemleri ve hayata bakışı; içinde yaşadığı çevreden bağımsız olarak var olamaz. Bu anlamda birey, yalnızca kendisi değildir; aynı zamanda içinde büyüdüğü çevrenin bir tezahürü, bir çıktısıdır.

Bu çevre; kültür, ideoloji ve din gibi belirleyici unsurlardan oluşur. Peki, insan dine nasıl bakar, onu nasıl görür ve ondan nasıl etkilenir?

Hayata geldiği anda birey, önce mikro bir topluluğun içine düşer: Aile. Dinle ilk temas burada kurulur. Ailenin tanıttığı din, çocuğun tanıdığı ve doğal olarak sahiplendiği dindir. Ardından bu çember genişler; cemaat, tarikat, mezhep gibi halkalar bireyi sarar. En sonunda kişi, hangi çevrenin etkisi altında daha fazla kalmışsa, inandığı ve savunduğu “din” de büyük ölçüde o çevrenin sunduğu din olur.

Ortaya çıkan şey şudur: daraltılmış ümmetler.

Birey dini artık buradan görür. Helal–haram, günah–sevap, hatta tanrı ve hakikat algısını bu dar çember içinde inşa eder. Gelinen noktada yalnızca başka dinler değil, kendi dininden olan diğer gruplar da “öteki”, “makbul olmayan” insanlar olarak kodlanır. Kişi, ait olduğu dar ümmetin dışına çıkmamaya özen gösterir.

Üstelik bu noktada cemaat liderleri, şeyhler, otoriteler de bu çıkışa rıza göstermez. Çünkü dışarısı tehlikelidir. Diğer gruplar, dini yanlış anlayan, eksik yaşayan, sapmış yapılardır. “Sürüden ayrılan kuzuyu kurt kapar” metaforu burada devreye girer. Kendilerinden ayrılan müritlerin de “kurtlara yem olmaması” için lidere sadık kalması gerekir.

Artık aidiyet, dinin önüne geçmiştir. Ve bu zincirleri kırmak sanıldığından çok daha zordur.

Peki, mezheplerden, cemaatlerden, gruplardan bağımsız “gerçek bir din” yok mudur?

Tarih bu soruya net bir “evet” vermez. Din konuşulmaya başlandığı andan itibaren; itikadi, kültürel ve politik nedenlerle bölünmüş, her bölünme yeni bir ümmet üretmiştir. Entelektüel çabalar “gerçek din” tartışmalarına alan açmaya çalışsa da hayat, bu tartışmanın kapısını çoktan kapatmıştır.

Çünkü pratikte “gerçek din”, çoğunluğun ve otoritelerin kabul ettiği dindir. Bireyler çoğu zaman hakikatin değil, güvenliğin peşinden gider. Dışlanma, aforoz edilme, grubun dışına itilme korkusu insanı içeride kalmaya zorlar. Güvenli liman, sorgulamadan daha caziptir.

Buradan din olgusuna ve hayatın dayattığı gerçeğe gelelim.

Din, sosyolojik bir olgu olarak varlığını sürdürecektir. Bireyin dine bağlılığı da, dinin birey üzerindeki etkisi de inkâr edilemez bir vakıadır. O halde yapılması gereken; “gerçek din hangisi?” tartışmasıyla dini hedef almak değil, toplumsal yaşamı tehdit eden, ötekini düşmanlaştıran, şiddeti ve savaşı meşrulaştıran grup ve ekolleri tartışmaktır.

Zira “gerçek din” tartışmasının nihai olarak varabileceği bir yer yoktur.

İnsan; hikâyeleri, anıları, tarihi, liderleri ve kutsallarıyla bir bütündür. Bu bütünlüğü parçalayarak yürütülen tartışmalar, toplumsal yapıda tahribat yaratır. Böyle bir zeminde insana ulaşmak da mümkün olmaz.

Eğer maksat bir arada yaşamaksa, köprüler kurmak gerekir.

Yıkmak için değil, anlamak için.