Dijital kapitalizm, sahipliği farkettirmeden ve zamana yayarak erişime dönüştürdü. Sanki bir sabah uyandık ve artık çoğu kültürel ürüne gerçekten sahip olmadığımızı farkettik. Oysa bir dönem müzik albümleri satın alırdık. Filmleri arşivlerdik. Kitaplık kurardık. Oyun koleksiyonlarımız vardı. Tüm bu medya ürünlerinin “bizim olması”gündelik yaşamın sıradan bir olgusuydu. Sonra küçük teknik değişiklikler başladı.Önce kasetler ve videolar kaldırıldı; ardından bilgisayarlardan CD/DVD sürücüleri telefonlardan SD kart girişleri çıkarıldı.Şimdi otomobillerden CD/DVD sürücülerinin yanı sıra bazı modellerde USB-A girişlerinin sessizce kaldırılmaya başlanması aslında basit teknik bir tasarım tercihi değil.
Bugün Spotify’da dinlediğimiz müzik bizim değil. Netflix’te izlediğimiz film bizim değil. İnternetten satın aldığımız E-kitaplar bizim değil. Steam’de alınan oyunların çoğu fiilen lisans.Yani artık ürün satın almıyoruz. Geçici erişim hakkı kiralıyoruz.Bu dönüşüm, dijital kapitalizmin fiziksel sahiplikten,erişim modeline geçişinin gündelik hayattaki en görünür işaretleri. Çünkü dosya saklamak zahmetli hale getirildi. Yerel depolama küçüldü; bulut depolama büyüdü.Fotoğraflar, belgeler, müzik ve arşivlerin buluta taşınması konfor sundu; ancak karşılığında sürekli internet, ödeme ve platform bağımlılığına dayalı yeni bir ilişki biçimi yarattı.Bu değişimler “teknolojik sadeleşme” gibi sunuldu. Oysa gerçekte olan şey altyapısal zorunluluğun dayattığı ödeme yükümlülüğü.Bulut temelli platform altyapıları çevresinde teknoloji şirketlerinin kontrol ettiği katmanlı bir ekosistem. Dolayısıyla dijital kapitalizm, mülkiyet ekonomisinden erişim ekonomisine geçmiş oldu.
Dijital Medyanın Büyük Dönüşümü: Ürün Satmaktan Akış Satmaya
20.yüzyıl medya ekonomisi kopya üzerinden çalışıyordu.Gelir modeli netti:Ne kadar çok fiziksel kopya, o kadar gelir.Dijital medyada dijital içeriğin sonsuz kez çoğaltılabilmesi medya şirketleri için karın ve gelirin azalması demekti. Ancak Napster ve Torrent’in medyayı sahip olunan bir nesneden bir dosyaya dönüştürmesiyle başlayan süreç bugün yerini, abonelik ve kiralamanın aldığı, kullanıcıyı kendi arşivine dahi tam erişimi olmayan bir “dijital kiracıya” indirgeyen platform ekonomisine evrildi. Bu bağlamda dijital içerikte kıtlık üretmenin zorluğu üzerine şirketler, bu sorunu iş modelini değiştirerek çözdü.Böylece platform ekonomisinin mantığı “içeriği satma, erişimi kontrol et” şekline dönüştü.
Abonelik Kapitalizmi: Sürekli Ödeme Rejimi
Dolayısıyla Netflix, Spotify, Disney+, Xbox Game Pass, Adobe Creative Cloud…yeni bir ekonomik mantığın dijital hizmet adı altındaki büyük ekositem ortaklarıdır. Ekosistemdeki yeni iş modelinde kullanıcı sistemden hiç çıkmamalı.Dijital çağın bir diğer paradoksu da teknik olarak içeriğin ve bilginin hiç olmadığı kadar bol ancak erişimin hiç olmadığı kadar parçalı olması. Film, oyun ve müzik endüstrileri platformlara bağımlı. Ancak bir bilimsel makaleyi okumak için dahi dergiye üyelik ya da akademik veritabanına erişmek için kurumsal lisans gerekiyor. Bu bağlamda dijital medya ve platform ekonomisi artık fiziksel kıtlığı değil, erişim kıtlığını yönetmektedir. Bu nedenle dijital medya şirketleri de abonelik, tekrarlayan geliri elde tutma, etkileşim ve aylık aktif kullanıcı gibi metriklerle çalışıyor. Adeta abonelik portföyü yönetmemiz gerekliliği yüzünden birçok kişide oluşan “abonelik yorgunluğu” modelin doğal sonucu.Yine Premium paketlerdeki daha fazla depolama, reklamsız deneyim, HD kalite, arşive erişim, hızlı okuma ve yapay zeka özellikleri gibi işlevlerden faydalanmak kullanıcıları,alışkanlıkları sürekli optimize edilen davranışsal bir akışın parçasına dönüştürmeyle birlikte işlemektedir
Sessiz Dönüşüm: Tüketiciden Kiracıya
Bütün bu dönüşümde hiçbir şey dramatik biçimde olmadı.Kimse bir gün çıkıp:“Artık hiçbir kültürel ve bilgi ürününe tamamen siz sahip olmayacaksınız” demedi. Sadece sürücüler kaldırıldı, depolama azaltıldı, streaming kolaylaştırıldı, abonelikler normalize edildi, bulut varsayılan hale geldi. Ve yavaş yavaş sahiplik, erişime dönüştü.Bugün dijital medya ekonomisinin merkezinde de artık içerik değil; erişim ve dağıtım kontrolü var.Çünkü platform kapitalizmi için ideal kullanıcı tipi arşiv tutmayan, dosya saklamayan,sürekli bağlı kalan,sürekli abonelik ödeyen kullanıcıdır. Ve bu dönüşümün sonunda, sahiplik yerini erişime ve kiralamaya bırakırken, kullanıcı da içerikten çok erişimin kendisine bağımlı hale gelmiştir.Kendi arşivini kuramayan kullanıcılar, belleğini de kiraladığı bulut sunucularına emanet etmiştir; bir gün platformlar fişi çekerse ne olacak?
Çok Okunanlar
Ünlülere yönelik yeni uyuşturucu operasyonu
Cem Küçük'ten eski dosyaları açacak iddia
'AKP'nin siparişiyle kimse Atamızın koltuğuna oturamaz'
CHP’de butlan ve operasyon tartışmaları
Çelik: Soykırım örgütü üyesi bir bakanın sözlü ve fiziki şiddetini lanetliyoruz
Kurultay davasında karar beklenirken Kılıçdaroğlu’ndan dikkat çeken görüşme
Erdoğan’ın elini öpmek isteyen vekile beklenmedik karşılık
Şeriat karanlığında Afganistan
Soylu'ya sorulan Gülistan Doku sorusu 24 yıllık geleneği bitirdi
Protesto mu, Cumhuriyet için yeni bir kültürel hat mı?