Fon rezaleti, Osmanlı’da rüşvet ve toplumsal yozlaşma
Ülkemiz, uzunca zamandır yolsuzlukları, israfı, savurganlığı, kayırmacılığı, torpili, rüşveti, siyasetçi transferlerini, son haftalarda da özellikle fon rezaletini konuşuyor. Konuşmalı da. Çünkü tüm bunlar siyasetteki, ekonomideki, bürokrasideki yozlaşma yanında, toplumdaki yozlaşmayı da gösteriyor. Yurttaşların haklı tepkisi, siyaset kurumuna olan güveni de sarsıyor. İktidar da muhalefette bu güven kaybından paylarına düşeni alıyorlar. Türkiye, ağır bir bedel ödüyor. Bu tabloya bakıldığında maalesef daha uzun yıllar ödeyeceği de görülüyor.
Bu noktada durup düşünmek lazım. Niçin siyaset ve bürokraside ülkemiz, yolsuzluklarla anılıyor? Bu bir kader mi? Hafızamızı yokladığımızdaister tek parti dönemi ister koalisyon hükümeti, ister sağ ister sol, ister merkezi hükümet ister yerel yönetim, her dönemde siyasetçi – bürokrat – iş insanı üçgeninde büyük yolsuzluklar yaşandığını görüyoruz.
OSMANLI’DA RÜŞVETİN ÜRKÜTÜCÜ BOYUTLARI
Tarih bilimi, vatanımızda, yolsuzlukların geçmişini çok eskilere götürüyor. Devlet-i Aliyye döneminde de yolsuzluk, rüşvet, savurganlık, iltimas ürkütücü boyutlarda. Bu konuda çok da çalışma var akademik literatürde. Hemen akla gelen kitapların başında, rahmetle andığımız önemli tarihçimiz Prof. Dr. Ahmet Mumcu’nun “Osmanlı Devleti’nde Rüşvet” adlı kitabı geliyor (İnkılap Kitabevi, İstanbul, 2005, ilk baskısı Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1969). Rüşvetin, devletin çöküşünde çok önemli payı olduğunu, belgelerle anlatmıştır Ahmet Mumcu.
Osmanlı, öylesine bir rüşvet çarkı içine düşmüştür ki, yeniçeri ağasına rüşvet vermeyen, evini boyatamaz hale gelmiştir. Bürokraside makamlar, mevkiler, parayla satılmıştır. En ünlü rüşvet iddialarından biri, Fatih Sultan Mehmet’in, 1453’te İstanbul’u fethettikten sonra, dönemin güçlü sadrazamı Çandarlı Halil Paşa’yı, Bizans’tan rüşvet aldığı gerekçesiyle idam ettirmesidir. İddiaya göre paşa, şehrin kuşatmasını kaldırmak için rüşvet almıştır. Şüphesiz idamın başka gerekçeleri de vardır, çünkü ailesi çok güçlüdür devlet içinde, çünkü Zağanos Paşa’yla rekabet halindedir. Osmanlı’da idam edilen ilk sadrazamdır. Rüşvet o denli yaygınlaşmış, olağan, sıradan hale gelmiştir ki, 1680’de, Sultan Mehmed-i Rabi döneminde, İstanbul’da kapatılan bozahaneler, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa’ya yüklü bir rüşvet verilmesi sonucunda yeniden açılmıştır.
Osmanlı’da rüşvet alana “çorbacı” denirmiş. Argoda rüşvet anlamında kullanılırmış “çorba parası”. Mahmud-u Sani dönemine kadar, memurlar devletten maaş almazlarmış. Devlet yalnızca Yeniçerilere maaş verirmiş. Kadılar, davanın değeri üzerinden, devlet tarafından saptanan bir harç alırlarmış. Sultan Mahmud-u Sani döneminde memurlara maaş bağlanınca, rüşvet azalmış, rüşvet alanlara ağır cezalar getirilmiş. Devletin ekonomik durumu kötüleşince, maaşlar yetmeyince veya ödenmeyince, memurlar tekrar rüşvet almaya başlamışlar. Devleti yönetenler, bu gidişe dur demek için, Tanzimat döneminde Rüşvetle Mücadele Kanunu çıkarmışlar. Kanun da işe yaramamış.
KARAMAN’IN YOLSUZLUK FETVASI
Ahmet Mumcu’nun kitabından belleğimizde kalanlar, bugünü anlamayı da kolaylaştırıyor. Rüşvetin devlet geleneğinde olduğunu belirten Mumcu, Osmanlı’da memurların halktan “caize” adı altında para aldığını vurguluyor. İlahiyat profesörü ve siyasetçi Prof. Dr. Hayrettin Karaman’ın, “Yolsuzluk, hırsızlık değildir” şeklindeki sözlerini hatırlıyoruz hemen. Karaman’ı, “İktidara zarar verecekse, haksızlık ve yanlışlardan şikâyet ederek doğruları söylemek caiz değildir” şeklindeki sözleriyle de anımsıyoruz.
Osmanlı’daki rüşvet ve yolsuzluk konusunda, ülkemizin çok önemli tarihçilerinden, değerli hocamız Prof. Dr. Salih Özbaran’ın “İhtişamdan Savurganlığa ve Ardından Yoksulluğa” adlı kitabı, alt başlığında olduğu gibi, 16 – 17. Yüzyıllarda, Osmanlı İmparatorluğu’nda saray, yönetim, liyakat, rüşvet ve kayırmacılığı anlatıyor (Tarihçi Kitabevi, İstanbul, Ocak 2025).
Salih Özbaran hocamız, kitabının 17. sayfasında, Giriş bölümün hemen başında, Osmanlı Devleti’nin “altın çağı” olarak anılan 16. yüzyılın ikinci yarısındaki ihtişamını, Türk tarihçiliğinin zirve isimlerinden, hocaların hocası Prof. Dr. Halil İnalcık’ın, “kargaşa döneminin başlangıcı, gerilemenin başlangıcı” olarak nitelediğini anımsatıyor. 17. yüzyılı ise kaos, kargaşa, transformasyon dönemi olarak tanımlayan tarihçiler olduğu gibi, önemli tarihçilerden Prof. Dr. SuraiyaFaroqhi’nin (ülkemizde yaygın olarak Süreyya Faruki olarak bilinir) 1590 – 1699 arası için, “krizler ve değişim” dediğini hatırlatıyor. Özbaran, Padişah 1. Ahmed döneminde İstanbul’a gelen bir gözlemci olan Sandys’in, şu sözlerine yer veriyor: “Rüşvet artık yozlaşmanın bir parçası olmuştu. Rüşvetin bilinmediği bir devlet mekanizması olduğunu düşünmek elbette imkânsızdır. Yavaş yavaş hediye şeklinde gelişmişti rüşvet”.
Kısacası, siyasi siyasi, iktisadi, içtimai ve hukuki gelişmeler arasındaki yakın bağın da gösterdiği üzere, siyasal yozlaşmayı da ahlaki yozlaşmayı da birlikte yaşıyor toplumumuz.