12 Eylül'ün ardındaki büyük resim

46 yıl önce yaşanan 12 Eylül 1980 darbesi yalnızca sokaklardaki kardeş kavgasını ve terörü sona erdiren bir askerî müdahale değildi. Türkiye’nin ekonomik, toplumsal ve jeopolitik rotasını değiştiren tarihsel bir depremdi.

Darbenin arkasındaki büyük resmi iki eksende okumak gerekir.

Birincisi 24 Ocak 1980 kararlarıydı. Türkiye ithal ikameci, devletçi ve korumacı ekonomik modelden IMF ve Dünya Bankası destekli dışa açık liberal modele geçiriliyordu. Devlet küçülecek, dış ticaret serbestleşecek, özelleştirmenin ve yabancı sermayenin önü açılacak, emek ve sendikal yapı zayıflatılacaktı. 12 Eylül sonrasında siyasal ve sendikal direncin tasfiyesi bu programın uygulanmasını büyük ölçüde kolaylaştırdı.

İkinci eksen jeopolitikti.

ABD 1979 İran Devrimi ile kenar kuşak Jeopolitiğinde bölgedeki en önemli dayanaklarından birini kaybetmiş, aynı yıl Sovyetlerin Afganistan’ı işgaliyle Sovyetleri çevreleme doktrini ağır yara almıştı. Moskova’nın Basra Körfezi ve Hint Okyanusu’na yaklaşması Washington için kabul edilemez bir jeopolitik tehditti. Türkiye büyüyen NATO karşıtı sol siyasetin etki alanına daha fazla girmemeliydi. 

Bu ortamda NATO’nun güneydoğu kanadındaki Türkiye’nin Batı sisteminden uzaklaşması Washington açısından göze alınabilecek bir risk değildi.

12 Eylül terörü taktik düzeyde sona erdirdi. Ancak Türkiye’yi hegemonyaya daha sıkı bağladı. Sol ve Kemalist kesimler ağır darbe aldı. Milliyetçilik Amerikan Turancılığı ile yeniden biçimlendirildi. Din-devlet ilişkilerinin kodları değişti ve sonraki yıllarda Brzezinski’nin ünlü yeşil kuşak doktrini ile siyasal İslamın genişleyeceği alan açıldı.

Üstelik yıllar içinde kontrgerilla, gayrinizami harp yapılanmaları, provokasyonlar ve karanlıkta kalan siyasi cinayetler üzerine ortaya çıkan bilgiler, 12 Eylül öncesindeki kardeş kavgasının yalnızca kendiliğinden gelişen bir sağ-sol çatışması olarak okunamayacağını da gösterdi.

1967 Yunanistan Albaylar Cuntası, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 darbeleri aynı Soğuk Savaş jeopolitiğinin farklı halkaları içinde değerlendirilmelidir.