Kim kaybetti, kim kazandı?

Türkiye ve Azerbaycan yönetimleri arasında iki ay süren gerilim şimdilik dinmiş görünüyor. Dikkat ederseniz Türkiye ve Azerbaycan arasındaki gerilim demedim; iktidarların durumunu ayrıca vurguladım. Bunun nedeni, yönetici seçkinlerle toplumları ayırt etme gerekliliği olduğu kadar, iki ülke ve halkı arasındaki benzeri çok zor bulunur yakınlık! Bu açıklamadan sonra gerilim kalıcı olarak bitti mi sorusunu tartışalım. Bunu cevaplamak için de öncelikle Azerbaycan hakkında bazı bilgilere değinmekte fayda var.

Son kriz, Azerbaycan hakkında maalesef Türkiye’de ne denli bir cahilliğin hâkim olduğunu su üstüne çıkardı. Bunda bölgesel çalışmaların zayıf olmasının yanı sıra, sözkonusu Azerbaycan olunca hamasi ve duygusal sözlerle bezenmiş bir anlayışın geçerli olmasının rolü de büyük. Oysa gerçeklik bambaşka. Bir kere Azerbaycan’ın 33 yıldır Aliyev ailesi tarafından idare edildiğini unutmamak gerekiyor. 1993’te iktidara gelen Haydar Aliyev, SSCB’nin en üst makamlarına kadar yükselebilmiş, zeki ve deneyimli bir devlet adamı olarak bugünkü Azerbaycan’ın asıl mimarı. Nitekim 1990’lı yıllarda imza attığı enerji anlaşmaları ve uluslararası güç dengelerini gözeterek inşa ettiği sistem sayesinde ülkede önce akan kan duracak, sonra ekonomi bir nebze toparlanacak ve nihayetinde güçlenen ordu, oğlu devrinde Ermeni işgali altındaki toprakları kurtarabilecekti.

İlham Aliyev 23 yıldır iktidarda ve babasından miras aldığı denge sistemini sürdürse de çizgisinde değişiklikler oldu. Aynı zamanda ülke ekonomisinde ve kadroların eğitilmesinde kilit aktör olan Paşayev ailesinin üyesi olan karısını Başkan Yardımcısı atadı. Zamanla içerideki iktisadi eşitsizlik, nepotizm ve siyasi baskı artsa da dış politikada gerçekçi bir çizgi izledi. Ermenistan’da batı destekli Paşinyan’ın iktidara gelmesi Kremlin’in tepkisini çekince Rusya Kafkaslardaki tarihi müttefiki Ermenistan’dan desteğini çekti ve Ermenilerle baş başa kalan Azerbaycan için zafere giden yol açıldı. 2020 yılındaki 44 günlük 2. Karabağ Savaşı neticesinde son derece hassas olan toprak meselesinde zafer Azerbaycan’ın oldu. Böylece hak yerini buldu.

Bakü yönetimi son yıllarda içeride bir dönüşüm süreci başlattı. Geçmişten gelen bazı güç odaklarının etkisi kırıldı, başta bürokrasi olmak üzere önemli mevkilerdeki yerlere genellikle batı ülkelerinde eğitim görmüş isimler getirildi. Dış politikada ise İran, Rusya, ABD-İngiltere-İsrail arasında kurulan denge giderek sonuncusu lehine bozuldu. Ülkeyi tanıyan herkesin kolaylıkla saptayabileceği üzere, bugün İsrail’in Azerbaycan’da muazzam bir nüfuzu var. İsrail Dubai’de kurduğu sistemin bir benzerini Bakü’de de kurmak istedi ve bunda hayli mesafe kaydetti. ABD ve İsrail, bölgedeki baş düşmanları İran’ı Azerbaycan üzerinden de sıkıştırma stratejisini zaten on yıllardır sürdürüyordu. Bu yıl yaşanan savaşta ise durum çok tehlikeli bir hal almaya başladı. ABD-İsrail’in İran’a saldırısında Bakü ve Ankara’nın tavırfarkı dikkatlerden kaçmadı.

Öte yandan ‘bir millet iki devlet’ şiarı kamuoyunda işlenirken, Aliyev yönetiminin seneler içerisinde Türkiye ile kurduğu ilişkilerin esasını ekonomik faaliyetler oluşturdu. Milyarlarca dolarlık doğrudan dış yatırım ve artan ticaretle kaydadeğer bir iktisadi yapı oluştu. Yapılan Petkim gibi özelleştirmeler ve Tanap gibi projelerle, ki burada Ankara kontrat altına alınmış gazını kendi Botaş sistemi yerine hayli yüksek tarifeyle bu boruhattından taşıtmayı tercih etti, Azerbaycan devlet petrol şirketi SOCAR Türkiye’de devasa büyüklüğe ulaştı. İlaveten, basında çıkan iddialara göre marinalardan tutun otellere ve hatta bazı fonlara kadar önemli bir Azerbaycan kaynaklı varlığın da Türkiye ekonomisinde olduğu söyleniyor. Ne kadar doğru bilinmez ama tüm bunlara, Azerbaycan’daki Türkiye kaynaklı sermaye faaliyetlerini de eklemek gerekiyor.

Bu iktisadi olgulara rağmen, ikili ilişkiler sözkonusu olunca ortalama insanlar sadece meselenin kültürel boyutuyla ilgilendi. Karabağ’ın kurtarılması Azerbaycanlı kardeşlerimiz kadar bizim de içimizi ferahlattı, zaferin coşkusu yüreklerimizi kapladı. Doğal olarak Azerbaycan’a hep duygusal yaklaştık ve ötesini sorgulamadık.Yani anlayacağınız biz faniler, ülkeler arasındaki kardeşliğe odaklanırken yönetimler arasındaki ilişkiler de meğerse bir hayli ‘duygusallaşmıştı’. Kamuoyunda bu kapsamlı ilişkiler neredeyse hiç tartışılmadı. Ta ki son kriz çıkana kadar..!

Son gerilimin kamuoyuna yansıyan yüzü Azerbaycan’daki başörtüsü yasağıydı. Sosyal medya üzerinden karşılıklı salvolar atılırken Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral’ın sözleri Bakü’de büyük tepkiyle karşılandı. Türkiye içişlerine müdahale etmekle suçlandı ve Saral’ın istifası istendi. Aliyev’in Türk Devletler Teşkilatı Zirvesi için Ankara’ya gelmemesi dikkat çekti. Herkes Erdoğan ne yapacak diye merak ederken hem Saral’ı görevden aldı hem de uçağa atlayıp Azerbaycan’ın yolunu tuttu. Kimilerine göre sürpriz olan bu gelişmeler, farklı bakış açısıyla konuya yaklaşır ve geçmiş örneklere bakarsanız aslında gayet beklendik idi.

Yazılarımda sürekli politik iktisat vurgusu yapıyor ve siyaset ile ekonominin birbirinden ayrı değerlendirilemeyeceğini ifade ediyorum. Türkiye ve Azerbaycan yönetimleri arasındaki son gerilim de bu bakımdan istisna değil. Burada azımsanmayacak boyutta ekonomik çıkarlar sözkonusu. En önemlisi de Türkiye ekonomisinin mevcut durumu alarm zilleri çaldırıyor ve Mekke Antlaşması dahil çeşitli dış politika gelişmeleri bu olumsuz durumdan ayrı düşünülemez. Bu açıdan, iki ülke yönetimi arasındaki ilişkilerin gerilmesinin nedeni başörtüsü ya da içişlerine müdahale lafı olamaz! Bu tür bahaneler anca daha büyük mevzuları örtmek için işlevsel olabilir.

Bir muhasebe yaparsak, Azerbaycan tarafı içişlerimize karışmayın derken haklıydı ama kendisi de sözgelimi 2023 seçimlerinde Türkiye’nin içişlerine karışmamalıydı. Türkiye’de sadece iktidar çevreleriyle bağ kurmamalı, muhalif kesimlere karşı olumsuz tutum takınmamalıydı. Bu gibi örnekler çoğaltılabilir ve aynı eleştiriler Türkiye yönetimine de getirilebilir. Örneğin Azerbaycan’ın İsrail’le yakınlığını eleştirmek için sözde değil özde İsrail’e karşı durmalısınız ya da Karabağ’ı kim aldı tartışmasına girmemelisiniz. Bu zafer elbette ki öncelikle Azerbaycan’ın ve bunu inkâr etmek doğru değil. Aynı şekilde Türk ordusunun emeğini de kimse görmezden gelmemeli. Her şeyden önemlisi ise iktidarlardan bağımsız olarak Türkiye ve Azerbaycan arasındaki kardeşlik hedefe konmamalı. Yani Erdoğanlar, Aliyevler gelir geçer ama baki olan halklar arasındaki bağlardır.

İşin özü, gerilimin asıl nedenini kavramak için ekonomik ve jeopolitik nedenlere odaklanmak gerekiyor. Şimdilik ara verilse de gerilime yol açan asıl nedenler ortadan kalkmış değil. Burada iktisadi sorun ve krizler ileBOP gibi projeksiyonlar çerçevesinde bölgede harita değiştirmek isteyenaktörler göz ardı edilmemeli. Bu konular çok daha geniş ele alınmalı; söylenecek çok söz var ama şimdilik bu kadar diyelim ve ekleyelim: İki ülkenin yönetimleri arasında yıllardır var olan ‘sevgi’ de herhalde ekonomi başta olmak üzere yukarıdaki denklemden ayrı değildir.Vurguladığım gibi, zaten hangi politik süreç ekonomiden ayrı düşünülebilir ki? Son yaşananlardan kimin kazançlı kimin zararlı çıkacağını zaman gösterecek fakat bitirirken, güzel bir Azerbaycan türküsünü Revane Emiraslanlı’nın enfes yorumuyla dinlemenizi öneririm. Hem belki bu türküdeki bazı sözler son durumu iyi özetliyordur: 

Bu Sevgide Kim Uduzdu (kaybetti), Kim Uddu(kazandı)?

Pişmanı Kim Olacak, Bilmirem!

Not: Geçen sene, Karabağ için yapılan zafer kutlamalarına katıldıktan sonra Azerbaycan’dan havalanıp Gürcistan’da düşen uçağımızda şehit olan askerlerimizi saygıyla anıyorum.