Neoliberalizme alternatif arayışlar: Londra Mutabakatı, Acemoğlu ve Mazzucato

Kapitalizmin kendi içindeki çelişkilerinin, yapay zekâ döneminde giderek artacağı varsayımı yaygınlaşıyor. Bu çelişkilerin giderilmesi ya da çıkış için iki farklı ekonomik düzen seçeneğini tartışmıştık. Gelirin yeniden dağıtılması yeterli mi, yoksa üretim araçlarının mülkiyeti ve ekonomik karar yetkisi de değişmeli mi? Şimdi bu sorunun yanıtını ararken dünyadaki iktisatçıların neoliberalizme karşı geliştirdiği önerilere bakalım.

Ana akım iktisatçılar arasında neoliberalizme yönelik eleştiriler, özellikle 2008 küresel finans krizinden sonra güç kazandı. Pandemi döneminde devletlerin ekonomiye büyük ölçekli müdahalelerde bulunmak zorunda kalması, piyasanın her koşulda kendi kendine yeterli olduğu düşüncesini daha da tartışmalı hale getirdi.

Bugün yapay zekâ devrimi, bu tartışmaya yeni bir boyut ekliyor. Dünya iktisat düşüncesinde de neoliberalizme yönelik eleştiriler artıyor, yeni arayışlar ortaya çıkıyor. 

Bunlardan biri, London School of Economics tarafından yayımlanan The London Consensus: Economic Principles for the 21st Century adlı çalışma.Tim Besley, Irene Bucelli ve AndrésVelasco'nun editörlüğünü yaptığı kitap, Washington Mutabakatı'nın piyasa merkezli politika anlayışının günümüz sorunlarına yeterli yanıt veremediği düşüncesinden hareket ediyor. Çalışma, 15 temel politika alanındaki tartışmalardan doğdu ve 50’yi aşkın iktisatçı ile politika uzmanının katkılarını bir araya getirdi.  

İklim krizi, eşitsizlikler, teknolojik dönüşüm, ekonomik dayanıklılık, nitelikli istihdam ve devlet kapasitesi gibi konuları ekonomik politikanın merkezine yerleştiriyor.

Bu yaklaşımda devlet yalnızca piyasadaki aksaklıkları düzelten bir kurum olarak görülmüyor. Devletin yatırımları yönlendirmesi, teknolojik dönüşümü desteklemesi, kamu hizmetlerini geliştirmesi ve toplumsal refahı artıracak koşulları oluşturması gerektiği savunuluyor.

Verimlilik artışının toplumsal refaha dönüşmesi, nitelikli istihdam yaratılması, eğitim sisteminin geliştirilmesi, iklim değişikliğiyle mücadele edilmesi, gelir eşitsizliklerinin azaltılması ve kamu kurumlarının güçlendirilmesi temel öncelikler arasında.

Londra Mutabakatı, neoliberal ekonomi politikalarına alternatif arıyor; ancak kapitalist mülkiyet ilişkilerini kökten değiştiren yeni bir toplumsal düzen önermiyor. Kapitalizmin nasıl daha adil hale getirilebileceği ve sık sık yaşadığı krizlerden nasıl çıkarılabileceği sorularına yanıt aranıyor. 

Benim gündeme getirmeye çalıştığım tartışma ve varmak istediğim sonuç, yalnızca devletin piyasaya daha fazla müdahale etmesiyle sınırlı değil. Yapay zekâ çağında, toplumsal – kamusal mülkiyet tanımını, üretim araçlarının mülkiyetinin ve ekonomik karar yetkisinin nasıl düzenleneceğini merkeze alan bir tartışma… 

DARON ACEMOĞLU VE JOSHUA GANS: YAPAY ZEKÂ KİMİN YARARINA?

Daron Acemoğlu ile Joshua Gans’ın Ekim 2026’da yaptıkları yedi soruluk tartışma da bu arayışa önemli bir katkı sağlıyor. Acemoğlu, yapay zekânın bugün ağırlıklı olarak insan emeğinin yerini almak üzere geliştirildiğini, bunun ücretleri ve emeğin milli gelirden aldığı payı azaltabileceğini savunuyor. Yeni teknolojinin kendiliğinden yeni ve yeterli sayıda iş yaratacağı düşüncesine katılmıyor. Yapay zekânın çalışanların yeteneklerini geliştiren, yeni görevler yaratan bir yönde tasarlanmasını; vergi politikalarının ve veri üzerindeki hakların da bu amaçla düzenlenmesini öneriyor.

Acemoğlu’na göre, toplumun geleceğini kökten değiştirecek bir teknolojinin yönünü birkaç büyük şirketin yöneticileri veya uzmanlar belirlememeli. Demokratik kurumlar ve yurttaşlar söz sahibi olmalı. Acemoğlu'nun teknolojinin gelişme yönünün demokratik denetime açılması önerisine elbette katılıyorum. Ancak ben, bu denetim mekanizmasının ve artan refahtan çalışanlara pay aktarılmasının, mülkiyet sorunu çözülmeden etkin işleyemeyeceğini düşünüyorum. Çünkü üretim araçlarının mülkiyeti ve yatırım kararları dar bir sermaye grubunun elinde kaldığı sürece, teknolojinin hangi amaçlarla geliştirileceği ve yaratılan refahın nasıl bölüşüleceği üzerinde toplumun belirleyici olması güçleşecektir.

Acemoğlu, beklenen yüksek getirilerin gerçekleşmesi durumunda ayrı, gerçekleşmemesi durumunda ayrı krizlerden söz ediyor. Bu önemli bir tespit… Yapay zekâ yatırımlarının beklenen yüksek getirileri gerçekleşirse, millî gelir içinde sermayenin payı ciddi biçimde artabilir. Sermaye gelirleri zaten ücret gelirlerinden çok daha eşitsiz dağıldığı için servet yoğunlaşması büyüyebilir. Beklenen getiriler gerçekleşmezse bu kez büyük bir yatırım krizinin ortaya çıkması ihtimali var. 

Joshua Gans ise daha iyimser. Yapay zekâ yatırımlarının getirilerinin mutlaka işçilerin gelirinden alınacağını düşünmüyor. Verimlilik artışının hem çalışanlara hem tüketicilere yarar sağlayabileceğini; yeni işlerin ve teknolojik uyumun olanaklarını vurguluyor. 

Acemoğlu’nun demokratik katılım ve çalışanlardan yana teknoloji vurgusu önemli. Ancak tartışma yapay zekânın nasıl geliştirileceğine ve kapitalist ekonomi içindeki sonuçlarına odaklanıyor. Tartışmada, kapitalizme alternatif bir arayış bulunmuyor. 

GİRİŞİMCİ DEVLET VE TOPLUMSAL MÜLKİYET

İtalyan iktisatçı Mariana Mazzucato'nun “Girişimci Devlet” ve “Her Şeyin Değeri: Küresel Ekonomide Üretenler ve El Koyanlar” kitapları neoliberal ekonomi anlayışını derinlemesine sorguluyor.

Mazzucato, teknolojik gelişmelerin yalnızca özel girişimcilerin başarısı olarak anlatılmasına itiraz ediyor. Devletin temel bilimsel araştırmalardan teknolojik altyapıya kadar birçok alanda risk üstlendiğini, özel şirketlerin de bu kamusal yatırımlardan yararlandığını gösteriyor. Dolayısıyla kamu, yatırımların riskini üstlenirken başarıdan doğan ekonomik getirilerin yalnızca özel şirketlere kalmasını kabul etmemeli. Devletin ve toplumun yaratılan değerden pay almasını sağlayacak mekanizmalar kurulmalı.

Mazzucato'nun girişimci devlet anlayışı, devleti yalnızca piyasaları düzenleyen bir kurum olarak görmüyor. Devlet, özel sektörle birlikte yeni teknolojiler, üretim alanları ve piyasalar yaratan bir aktör olmalı. Özellikle misyon odaklı ekonomi politikalarıyla iklim değişikliği, temiz enerji ve sağlık gibi alanlarda toplumsal hedefler belirlenmesini savunuyor.

Mazzucato'nun yaklaşımı, kamunun ekonomik değer yaratmadaki rolünü ve bu değerin toplumla paylaşılmasını öne çıkarıyor. Kamu mülkiyetini ve devletin ekonomik kararlar üzerindeki etkisini de tartışıyor. Ancak benim aradığım model, bunun ötesinde üretim araçlarının toplumsal mülkiyetini, ekonomik karar yetkisinin demokratikleştirilmesini ve toplumsal denetimi bir bütün olarak ele alıyor.

Bu noktada, önceki denemelerde tartıştığım toplumsal mülkiyet ve kamusal mülkiyet ayrımında, bölüşüm ve karar mekanizmalarına ilişkin düşüncelerimde Prof. Dr. Bilsay Kuruç ile Mariana Mazzucato'nun çalışmalarından da esinlendiğimi belirtmeliyim.

Bu yaklaşımlar, devletin ve demokratik kurumların ekonomideki rolünü farklı açılardan yeniden tartışmaya açıyor. Ancak ekonomik karar yetkisinin kimde olacağı ve mülkiyetin nasıl paylaşılacağı soruları bütünüyle yanıtlanmış değil. 

Bu sorular bizi Thomas Piketty'nin “Katılımcı Sosyalizm” önerilerine götürüyor. Bir sonraki yazıda Piketty'nin servetin yeniden dağıtılması, çalışanların şirket yönetimlerine katılması ve ekonomik iktidarın paylaşılmasına ilişkin önerilerini tartışacağız.