Sinemada felsefe

Gündemden kaçalım biraz. Bunu yapmak için sık sık felsefede soluklanırım. Sizlere de bu hafta bu tür bir soluklanmayı öneriyorum. 

The Matrix Üçlemesi Üzerinden Nedensellik, Determinizm ve Fatalizm

Ankara'da bir vakıf üniversitesinde yürütmekte olduğum Movies and Philosophy (Sinema ve Felsefe) dersinin temel gayesi, felsefi metinlerin soyut ve çetin doğasını günümüz öğrencisi için daha erişilebilir, işitsel ve görsel bir düzleme taşımaktır. Klasik felsefi argümanlar, akademik metinlerin sınırları aşıldığında bazen erişilmez görünebilir; ancak sinema, ontolojik ve epistemolojik problemleri ete kemiğe büründüren canlı bir düşünce laboratuvarıdır. Bu kapsamda dersin en can alıcı modüllerinden biri, The Matrix (1999) ve The Matrix Reloaded (2003) filmleri eşliğinde nedensellik (causality/causation), determinizm ve fatalizm (kadercilik) kavramlarının masaya yatırıldığı haftadır.

Nedensellik

Felsefe tarihi boyunca nedensellik, olaylar arasındaki ardışıklığın ötesinde nesnel bir zorunluluk  olarak anlaşılmıştır. Aristoteles’in maddî, formel, etker (etkin) ve ereksel (final/telos) nedenler tasnifi, doğanın amaçsal bir düzenle işlediğini öne sürer. Ancak David Hume’un radikal ampirist eleştirisi bu dogmayı sarsmıştır: Biz asla "neden"in kendisini gözlemlemeyiz; zihnimiz yalnızca olaylar arasındaki ardışıklığı ve düzenli korelasyonu deneyimler. Hume’a göre nedensellik ontolojik bir gerçeklik değil, insan zihninin bir alışkanlığıdır. Immanuel Kant ise bu şüpheciliğe karşılık olarak nedenselliği dış dünyada aramak yerine, insan zihninin deneyimi mümkün kılan aşkınsal (Türkçe literatürde ''aşkın'' ve/veya ''aşkınsal'' terimleri üzerine tartışmalar insanı yıldırır; burada basitçe geçiştiriyoruz) bir kategorisi olarak konumlandırır.

The Matrix Evreninde Determinizm ve Seçim Yanılsaması

The Matrix üçlemesi, bu felsefi tartışmaları doğrudan popüler kültürün merkezine taşır. Serinin ikinci filmi The Matrix Reloaded, nedenselliğin ve özgür iradenin sınırlarını dogmatik bir netlikle çizen karakterlerle doludur.

Merovingian karakteri, evrenin katı bir neden-sonuç zinciriyle örülü olduğunu şu sözlerle savunur:

"Causality. There is no escape from it. We are forever slaves to it. Our only hope, our only peace is to understand it, to understand the ‘why.’ Why is the only real source of power." [Nedensellik. ondan kaçış yok. Nedenselliğin kölesiyiz daima. Tek umudumuz, tek tesellimiz onu anlamaktır, ''niçin''i anlamaktır. ''Niçin'' gücün tek gerçek kaynağıdır.]

Bu satırlar, her eylemin kendinden önceki nedenler tarafından zorunlu kılındığı klasik determinizmin özlü bir ifadesidir. Gerçi salt determinizm üzerinden konuşuyorsak ''niçin'' yerine ''neden'' diye sormak daha makuldür. Şimdilik bu yeni tartışma konusunu es geçelim. Merovingian’a göre özgür irade, nedensel zinciri kavrayamamış zihinlerin ürettiği tatlı bir yanılsamadır.

Kâhin ve Bilgi Paradoksu

Kâhin’in Neo’ya söylediği cümle, zaman ve özgür irade algımızı altüst eder:

"You didn’t come here to make a choice. You’ve already made it. You’re here to try to understand why you made it." [Burada seçim yapmak için gelmedin. Çoktan seçimi yapıtm. Seçimi niçin yaptığını anlamak için buradasın.]

Bu ifade, Kantçı perspektifle ya da blok evren teorisiyle kusursuz bir uyum içindedir. Geçmiş, şimdi ve gelecek aynı anda mevcuttur. Eğer zaman çizgisel olarak akmıyor, bir "blok" halinde duruyorsa, Neo'nun yaptığı seçimler çoktan var olmuştur; onun deneyimlediği şey ise yalnızca bu önceden var olan gerçekliğin içinde yürümektir.

Mimar ve Programlanmış Yazgı

Serinin zirve noktası olan Mimar sahnesi, Matrix’in ilk versiyonlarının başarısızlığını ve Neo'nun aslında sistemin kendi kendini dengelemesi için kodlanmış matematiksel bir anomali  olduğunu ortaya koyar. Burada fatalizm, teolojik bir kader anlayışından sıyrılarak sibernetik bir determinizme dönüşür. Neo’nun isyanı bile sistemin sürdürülebilirliği için önceden öngörülmüş bir döngünün parçasıdır. Gerçi, fatalizmi doğrudan dinden ve dinsel anlatılardan ayıramayız çoğumuz. Ne de olsa çıkış noktaları birdir. Gelgelelim, modern felsefede fatalizm dinsel anlatıdan ayrılmış olarak düşünülür. Matrix bu düşünce tarzı için de güzel bir laboratuvar sunar. 

Sinemayla Düşünmek

The Matrix, öğrencilere felsefi argümanların soyut dünyasından kaçış sunmakla kalmaz; onlara kendi bilişsel yapılarının, zaman algılarının ve özgürlük iddialarının sınırlarını sorgulatan bir ayna tutar. Eğer nedensellik zihinsel birer kurgudan ibaretse, zaman yalnızca bir algı yanılmasıysa ve seçimlerimiz önceden yazılmış bir kod bloğundan ibaretse, "uyanmak" kelimesi tam olarak neye karşılık gelir? Sinema, bu soruları sormak ve tartışmak için kuramsal metinlerden çok daha güçlü ve günümüz insan alışkanlıkları bakımından kolay bir zihin egzersizi sunmaktadır.