Apple evimizi, Elon Musk yollarımızı değiştirmek istiyor. Peki hangisi geleceği görüyor?

Teknoloji dünyasında bazen öyle gelişmeler yaşanıyor ki tanıtılan ürünlere bakarak şirketlerin nereye gitmek istediğini anlamak mümkün olmuyor. Ürünlerin kendisinden çok, o ürünlerin arkasındaki düşünce biçimine bakmak gerekiyor. Geçtiğimiz hafta Apple’ın akıllı ev teknolojileri üzerine yapılan tartışmalar ve Tesla Roadster etrafında yeniden gündeme gelen iddialar bana tam da bunu düşündürdü.

Bir tarafta evimizin merkezine yerleşmek isteyen ama bunu yapacak yapay zekâyı henüz istediğimiz seviyeye getiremeyen Apple var. Diğer tarafta ise otomobilin geleceğini tartışırken belki de otomobil kavramının kendisini ortadan kaldırmaya hazırlanan Elon Musk.

İki farklı şirket, iki farklı yönetici ve geleceğe ilişkin birbirinden oldukça farklı iki yaklaşım.

Apple’ın her şeyi var, bir tek yapay zekâsı eksik

Apple’ın akıllı ev stratejisine baktığımda gördüğüm en önemli problem şu: Şirket, yapay zekâyı evimizin merkezine yerleştirmek için gerekli donanım ekosisteminin önemli bir bölümünü oluşturmuş durumda. Ancak bütün bu sistemi gerçekten anlamlı hale getirecek yapay zekâ henüz ortada yok.

Siri’den söz ediyorum.

Apple’ın yıllardır geliştirdiği, telefonlarımızın, bilgisayarlarımızın ve ev cihazlarımızın içinde bulunan Siri, bugün yapay zekâ yarışının en geride kalan oyuncularından biri haline geldi.

Bunu yalnızca teknik özelliklerine bakarak söylemiyorum. Günlük kullanımımda da görüyorum.

Örneğin ben Türkçe ve İngilizceyi birlikte kullanan biriyim. Teknolojiyle uğraştığım için konuşmalarımın içinde çok sayıda İngilizce teknik terim bulunuyor. Siri’yi uzun yıllardır dikte için kullanıyorum. Eskiden İngilizce terimleri bile mümkün olduğunca Türkçeleştirerek söylemeye çalışıyordum. Çünkü Siri’nin iki dil arasında geçiş yapabilmesi ciddi bir problemdi.

Sonraki sürümlerde bazı iyileşmeler gördüm. Ancak bugün geldiğim noktada, Siri üzerinden dikte yaptırmak yerine ChatGPT üzerinden dikte yaptırmanın daha verimli olduğunu fark ediyorum.

Çünkü mesele yalnızca kelimeleri tanımak değil. Konuşmanın bağlamını anlamak.

Siri, söylediğim teknik terimin ne anlama geldiğini ve neden o cümlenin içinde bulunduğunu çoğu zaman anlayamıyor.

Şu anda Siri’nin bana sağladığı en önemli kolaylıklardan biri, kısa yollar oluştururken bazı komutları sesle verebilmek. Fakat burada da önemli bir ayrım var: Siri işi kolaylaştırıyor ama sürtünmesiz hale getirmiyor.

Daha önce 12Punto’da da üzerinde durduğum frictionless, yani sürtünmesiz teknoloji meselesi tam olarak bu.

İyi teknoloji, kullanıcıya yeni işler çıkarmayan teknolojidir. Kullanıcının ne yapmak istediğini anlayan ve onu mümkün olduğunca az müdahaleyle sonuca ulaştıran teknolojidir.

Siri henüz bunu başaramıyor.

CarPlay otomobilde çalışıyor. Peki aynı mantık evde çalışır mı?

Apple’ın ev için düşündüğü ekran yaklaşımını değerlendirirken aklıma ilk gelen ürün CarPlay oldu.

CarPlay son derece başarılı bir çözüm. Telefonunuz çalışmaya devam ederken otomobilinizin ekranında ihtiyaç duyduğunuz işlevleri kullanabiliyorsunuz. Navigasyon, müzik, iletişim ve benzeri hizmetler otomobilin kullanım koşullarına uygun bir arayüzle karşınıza çıkıyor.

Ancak CarPlay’in başarısının çok önemli bir nedeni var.

Otomobildeki dijital deneyim büyük ölçüde kişisel.

Telefon sizin, müzik listeniz sizin, navigasyon hedefiniz sizin. Dolayısıyla otomobilin ekranının telefonunuzun bir uzantısına dönüşmesi son derece mantıklı.

Evde ise durum farklı.

Bir evi tek kişi kullanmıyor. Evde eşiniz, çocuklarınız, misafirleriniz bulunuyor. Herkesin ihtiyaçları, alışkanlıkları ve erişim yetkileri farklı.

Dolayısıyla evin merkezine yerleştirilecek bir ekranın, CarPlay mantığıyla çalışan kişisel bir terminalden çok daha fazlası olması gerekiyor.

Ben Apple’dan başka bir şey beklerdim.

Hatırlayanlar olacaktır, Apple’ın bir zamanlar AirPort adını verdiği ağ ürünleri vardı. AirPort Express, AirPort Extreme ve Time Capsule gibi ürünlerle Apple yalnızca bilgisayarlarımızı değil, evimizin iletişim altyapısını da yönetmeye çalışıyordu.

Özellikle Time Capsule son derece ilginç bir üründü. Bir yandan ağ yönetimini gerçekleştirirken diğer yandan yerel depolama ve yedekleme olanağı sunuyordu.

Apple bugün akıllı ev konusunda gerçekten yeni bir dönem başlatmak istiyorsa bu yaklaşımı yeniden düşünmeli.

Evin internet bağlantısını yöneten, yerel verileri saklayan, cihazlar arasında iletişim kuran, aile bireylerini tanıyan ve bütün bunları güçlü bir yapay zekâyla yöneten merkezi bir cihazdan söz ediyorum.

Gerektiğinde NAS gibi çalışabilecek, verilerin tamamını buluta göndermek zorunda kalmayacak, yerel yapay zekâ işlemlerini gerçekleştirebilecek bir sistem.

İşte böyle bir cihaz akıllı evin gerçek merkezi olabilir.

Ama Apple’ın burada önemli bir problemi var.

Tim Cook’un abonelik çıkmazı

Steve Jobs ile Tim Cook arasındaki en önemli farklardan biri, şirketi yönetirken öncelik verdikleri alanlarda ortaya çıkıyor.

Steve Jobs’un Apple’ı esas olarak ürün merkezliydi. Yeni bir ürün geliştirir, o ürünü insanların hayatında vazgeçilmez hale getirir ve satardı.

Tim Cook döneminde ise Apple giderek hizmet gelirlerine ve aboneliklere daha fazla önem veren bir şirkete dönüştü.

Bunun finansal açıdan neden cazip olduğunu anlamak zor değil.

Donanım üretiminde araştırma, geliştirme, üretim ve stok maliyetlerini karşılamak zorundasınız. Ürünü piyasaya sürdüğünüzde satış gelirleri oluşuyor. Oysa abonelik modelinde daha düzenli, daha öngörülebilir ve tekrar eden bir gelir akışı var.

SaaS modelinin bu kadar yaygınlaşmasının nedenlerinden biri de bu.

Tim Cook bu modeli Apple’ın merkezine taşıdı. iCloud, Apple Music, Apple TV ve diğer hizmetlerle şirketin gelir yapısını çeşitlendirdi.

Ancak bu yaklaşımın bir sınırı var.

Örneğin ben 2 TB iCloud aboneliği kullanıyorum. Aylık yaklaşık 500 lira ödüyorum. Ancak depolama alanımın yarısını bile kullanmıyorum. Dolayısıyla daha yüksek bir pakete geçmek için hiçbir nedenim yok.

İleride daha fazla depolama alanına ihtiyaç duyarsam evime bir NAS kurabilirim. Başka bulut hizmetlerine de yönelebilirim.

Apple’ın karşısındaki ikilem tam olarak burada başlıyor.

Eğer şirket, evimize yerel depolama ve yedekleme özellikleri olan güçlü bir cihaz yerleştirirse bazı kullanıcıların iCloud aboneliklerini azaltmasına neden olabilir.

Yani kullanıcı için daha iyi olabilecek bir ürün, şirketin mevcut gelir modeline zarar verebilir.

Tim Cook’un yönetim anlayışının en önemli açmazlarından biri olduğunu düşündüğüm nokta bu.

Bir şirket, mevcut gelirlerini korumak uğruna daha iyi ürünler geliştirmekten uzaklaşabilir.

Apple’ın akıllı ev yaklaşımında gördüğüm eksiklik biraz da bundan kaynaklanıyor olabilir.

Siri’nin problemi zekâsından önce karakteri

Apple’ın yapay zekâ konusunda yaşadığı sorun yalnızca teknolojik değil. Bir başka önemli problem de yapay zekâya nasıl bir karakter vermeye çalıştığı.

Burada antropomorfizm kavramından söz etmek gerekiyor.

Antropomorfizm, insan olmayan varlıklara insan özellikleri yüklemek anlamına geliyor.

Yapay zekâların insan gibi konuşmasıyla bir problemim yok. Hatta doğal bir sesle, akıcı ve anlaşılır biçimde konuşmaları son derece yararlı.

Ancak insan gibi konuşmakla insan gibi karakter sahibi olmaya çalışmak birbirinden farklı şeyler.

Bir yapay zekânın alınganlık göstermesi, kendisini savunmaya geçmesi, kullanıcının üslubunu kişisel bir mesele haline getirmesi ya da bir insanmış gibi tepki üretmesi bana son derece yanlış geliyor.

Çünkü karşımızdaki bir insan değil.

Bir yazılım.

Üstelik kullanıcısına yardımcı olması için tasarlanmış bir yazılım.

Elbette bir yapay zekânın güvenlik sınırları olmalı. Ancak bu sınırların insan duygularını taklit eden, kişisel alınmışlık izlenimi veren bir karakter üzerinden uygulanması gerekmiyor.

Bir yapay zekâ gerektiğinde neden bir isteği yerine getiremediğini açıklayabilir. Fakat bunu yaparken kendisini tartışmanın tarafı haline getirmemeli.

Siri’nin yıllardır içinde bulunduğu sorunlardan birinin bu yaklaşım olduğunu düşünüyorum.

Apple, Siri’yi gerçekten kurtarmak istiyorsa önce onu insan gibi davranmaya zorlamaktan vazgeçmeli.

Çünkü yapay zekâya ihtiyacımızın nedeni yeni bir insan karakteri yaratmak değil, insanın yapabildiği işleri daha kolay gerçekleştirebilmek.

Siri bu sorunu çözmeden Apple’ın akıllı ev ekosisteminin de beklenen anlamı kazanması zor.

HomePod bir hoparlör olarak kalır. Ev ekranı bir ekran olarak kalır. Apple TV ise televizyona bağladığımız bir cihaz olmaya devam eder.

Bunları akıllı ev yapan şey donanımların kendisi değil, aralarındaki ilişkiyi yönetecek zekâdır.

Ve Apple’ın asıl eksikliği hâlâ burada.

Elon Musk ise otomobili değil, ulaşımı düşünüyor

Apple mevcut ekosistemini genişletmeye çalışırken Elon Musk’ın yaklaşımı çok farklı.

Tesla Roadster etrafında yapılan tartışmalar bana bunu bir kez daha düşündürdü.

Roadster için konuşulan olağanüstü hızlanma değerleri, roket destekli hareket kabiliyeti ve geleneksel otomobil sınırlarının dışına çıkan vaatler elbette dikkat çekici.

Ancak bunlara yalnızca otomobil mühendisliği açısından bakıldığında asıl mesele gözden kaçabilir.

Fatih Altaylı’nın Roadster üzerinden gündeme getirdiği eleştirilerin önemli bir tarafı var: Bir otomobilin çok kısa sürede olağanüstü hızlara ulaşması ya da alışılmadık manevralar yapabilmesi günlük kullanıcıya ne kazandıracak?

İnsan bedeni bu hareketlerin oluşturduğu ivmelere ne kadar dayanabilecek? Aracın içinde oturan yolcular açısından bu özelliklerin ne kadar anlamı var?

Bugünün otomobil anlayışıyla bakıldığında bunlar son derece yerinde sorular.

Ancak ben meseleye başka bir açıdan bakıyorum.

Elon Musk’ın yaptığı şey, otomobilin özelliklerini geliştirmekten çok otomobilin tanımını değiştirmek olabilir.

Çünkü Tesla’yı yalnızca bir otomobil şirketi olarak değerlendirmek giderek zorlaşıyor.

Musk’ın SpaceX ile yaptığına bakalım. Yeniden kullanılabilir roketleri ticari uzay taşımacılığının merkezine yerleştirdi. Daha önce mümkün olduğu gösterilmiş ama ekonomik ve operasyonel açıdan yaygınlaştırılamamış bir yaklaşımı endüstriyel ölçekte hayata geçirdi.

The Boring Company ile şehirlerin altına ulaşım tünelleri açmaya yöneldi.

Tesla ile elektrikli otomobilleri kitlesel pazarda güçlü bir alternatif haline getirdi.

Bu girişimlerin ortak özelliği, mevcut sektörlerin kabul ettiği sınırları sorgulamaları.

Dolayısıyla Roadster’a da yalnızca Porsche veya Ferrari ile karşılaştırılacak bir spor otomobil olarak bakmak yeterli olmayabilir.

Geleceğin otomobili bir otomobil olmayabilir

Otonom sürüş üzerine yapılan tartışmalara dikkat edin.

Neredeyse bütün sektör aynı varsayımdan hareket ediyor: Gelecekte otomobiller kendi kendine gidecek ve biz de otomobilin içinde daha fazla zaman geçireceğiz.

Bunun sonucunda otomobilin iç mekânı bir yaşam alanına dönüştürülmeye çalışılıyor.

Daha büyük ekranlar, daha konforlu koltuklar, eğlence sistemleri, çalışma ortamları…

Bütün bunlar aynı temel varsayıma dayanıyor.

Otomobil yine asfaltın üzerinde hareket edecek.

Yolculuk yine saatler sürecek.

Biz yalnızca o zamanı daha konforlu geçireceğiz.

Peki ya bu varsayım yanlışsa?

Ya geleceğin ulaşım aracı bugün otomobil dediğimiz şeyden çok daha farklıysa?

Elon Musk’ın girişimlerini birlikte değerlendirdiğimde aklıma gelen soru bu.

Bir tarafta otonom sürüş var. Diğer tarafta yer altı ulaşım sistemleri. Bir başka tarafta roket teknolojileri ve çok farklı hareket kabiliyetleri üzerine çalışmalar bulunuyor.

Bütün bunlar tek bir ulaşım mimarisinin parçaları olmak zorunda değil. Ancak Musk’ın ulaşımı yalnızca karayoluyla sınırlı düşünmediğini gösteriyor.

Hatta 2018 yılında Falcon Heavy’nin ilk test uçuşuyla uzaya gönderilen Tesla Roadster bile bu yaklaşımın sembolik bir örneğiydi.

O otomobil Mars’a indirilmedi. Güneş çevresinde bir yörüngeye gönderildi.

Ama verilen mesaj açıktı: Bir otomobilin bulunabileceği yerin sınırlarını bile yeniden düşünebilirsiniz.

Roadster’ın gelecekte gerçekten ne kadar sıra dışı özelliklere sahip olacağını henüz bilmiyoruz. Tanıtımlarda dile getirilen bütün vaatlerin ticari bir üründe karşılık bulup bulmayacağı da ayrı bir mesele.

Ancak benim dikkatimi çeken şey, bu vaatlerin otomotiv sektöründe açtığı tartışma.

Belki de geleceğin ulaşım aracını tasarlamak için önce otomobil düşüncesinden kurtulmak gerekiyor.

Geleceği geliştirmek mi, geleceği yeniden tanımlamak mı?

Apple ile Elon Musk’ın şirketleri arasındaki farkı burada daha açık görebiliyoruz.

Apple, mevcut ürünlerini ve hizmetlerini birbirine bağlayarak daha güçlü bir ekosistem kurmaya çalışıyor. Ancak bunu yaparken mevcut gelir modellerini koruma ihtiyacı, şirketin ne kadar ileri gidebileceğini sınırlayabiliyor.

Elon Musk ise çoğu zaman mevcut sektörün sınırlarını kabul etmek yerine o sınırların neden var olduğunu sorguluyor.

Bu yaklaşımın her zaman başarılı olduğunu söylemek mümkün değil. Musk’ın birçok iddiası gecikti, bazı projeleri beklenen sonuçları vermedi. Ancak onun yaklaşımındaki önemli fark, ürünün özelliklerinden önce ürünün ait olduğu kategoriyi sorgulaması.

Apple akıllı ev için yeni bir ekran tasarlarken Musk otomobilin yola ihtiyacı olup olmadığını düşündürüyor.

Birisi evin içindeki cihazları daha iyi yönetmeye çalışıyor. Diğeri ulaşımın hangi ortamda gerçekleşeceği sorusunu yeniden açıyor.

Elbette bunlar birbirinden farklı mühendislik problemleri. Ancak teknoloji dünyasının bugün karşı karşıya olduğu çok önemli bir ayrımı da gösteriyor.

Mevcut teknolojileri biraz daha geliştirerek mi ilerleyeceğiz, yoksa bugüne kadar doğru kabul ettiğimiz varsayımları yeniden mi sorgulayacağız?

Bana kalırsa önümüzdeki yılların en önemli teknoloji yarışlarından biri burada yaşanacak.

Çünkü geleceğin kazananları yalnızca daha hızlı işlemci, daha büyük ekran veya daha güçlü yapay zekâ üretenler olmayacak.

Belki de asıl kazananlar, bugüne kadar sormadığımız soruları sorabilenler olacak.

Ve o zaman bir başka soruyla karşılaşacağız:

Geleceğin en büyük teknoloji şirketleri, bugün kullandığımız ürünleri daha iyi yapanlar mı olacak, yoksa o ürünlere neden ihtiyaç duyduğumuzu sorgulayanlar mı?