Euro
Arrow
55,5477
Dolar
Arrow
50,3886
İngiliz Sterlini
Arrow
66,5404
Altın
Arrow
6248,9460
BIST
Arrow
11.746
Anasayfa > Yazarlar > Aydın Tonga > Utancını kaybeden insan

Utancını kaybeden insan

X Facebook WhatsApp Mail ABONE OL Google News
Yayınlanma: 16.11.2026 06:00

İnsan nedir sorusunun kolay bir cevabı olduğunu sanmıyorum. Gördüğümüzden daha fazla, düşündüklerimizden daha derin olabilir insan. İdeal insan tanımlaması da benzer biçimde kültüre, döneme, kabullenilen pratiklere göre değişim gösterebilir. Fakat bütün bunlar insanı konuşmamızın ya da tanımlamamızın önünde engel teşkil etmez. Aksine, zor olanı konuşmak, tartışmak, gri yolları daha çok aşındırmak gerekiyor.

Örneğin Desiderius Erasmus: "İnsanlar insan olarak doğmazlar, sonradan insan olurlar." der. Sonradan insanlaşma da hâliyle kendiliğinden olmuyor. İçine doğduğumuz kültür, din, ekonomi ve diğer sosyal dinamikler belirliyor insanlaşma sürecini. O hâlde de geldiğimiz nokta şurası: İnsan tek başına insan olmuyor.

Ünlü bir Afrika atasözüdür: “Bir çocuğu büyütmek için bir köy gerekir.”

İnsanlaşma sürecinin bir bitim noktasının olduğunu, belli bir noktaya geldiğinde tamamlandığını da söyleyemeyiz. Fakat insana dair kimi temel değerlerin bulunduğunu ve bunu ömür boyu üzerinde taşıması gerektiğini rahatlıkla ifade edebiliriz. Bu değerlerden biri de hiç kuşkusuz utanma etiğidir. Utanma bu yanıyla insanın kendi içinde özenle koruması gereken bir alan, insani varlığının kırmızı çizgilerinden biridir.

Peki, bu alan aşınır, zamanla daha büyük yara alır ve nihayetinde yıkılırsa ne olur? 

İnsandan geriye ne kalır?

Davranışlarımız, sözlerimiz ya da eylemlerimizin ardından onları denetleyecek, vicdan terazisinde tartacak, yaptığının sonuçlarını iyi ya da kötü yanlarıyla ele alacak en güçlü yasa aslında insanın bizatihi kendisidir. Bu yanıyla insanın kendine tuttuğu ayna, aynı zamanda onun savcısı, yargıcı olmalıdır. Dedik ya, “utanma alanı yara alırsa ne olur” diye, işte o yara kendi içimizde yitirdiğimiz denetleme mekanizmalarının da bittiğini gösterir. 

İnsan bu noktadan sonra yıkılışını ilan eder.

Utanmayı bırakır, utanmaz insan!

Nasıl kulak tırmalayan, kekremsi bir söz değil mi?

Tek başına bu sözcük bile insanın içine düştüğü suç çukurunun derinliğini gösterir. Artık o insana yaptığının kötü olduğunu, insana, doğaya, hayvana zarar verdiğini, dürüstlük, erdem, onur gibi değerlerle bağdaşmadığını anlatamayız. Dilin lal olduğu, kulakların işitmediği yer burasıdır.

Utanç yoksa çünkü vicdan yoktur, değer yoktur ve hatta kutsal yoktur. Hani Victor Hugo der ya “Vicdan, insanın içindeki Tanrı'dır.” diye. Utanma yoksa Tanrı yoktur!

Utanmak eş zamanlı olarak insanın kabullendiği değer yargılarının canlılığını da gösterir. Aksi durumda ise insan adeta et ve kemikten bir canlı yığınına dönüşmeye başlar. Artık ne isterse yapacak, ne söylenirse uyacak, çıkarları için girmediği fotoğraf karesi, yer almadığı ortam kalmayacaktır.

Utanma duygusunu kaybeden insan, içinde bulunduğu bataklığı çiçek bahçesi, girmiş olduğu kirli ilişkiler ağını adeta bir dost meclisi gibi yaşayacak, dahası bu yeni yaşam alanını da benzer biçimde utanmadan paylaşacak ve hatta savunacaktır.

Örneğin böyleleri inancı reddettiği hâlde topluma zulmeden iktidar odaklarıyla yan yana hareket edecek, onlardan yardım isteyecek, alınan yardımlarla da inancını sürdürdüğünü iddia edecektir. Oysa zulümden pay alanlar, aldığı pay oranında yalnız safını değil, inancını da değiştirecektir.

Ya da kendi mahallelerinde iktidar koltuklarını kaybetmemek için muktedirlerin işaret ettiği yoldan giden, her türlü kumpası ve hukuk dışılığı sineye çeken, despotların sesiyle hizaya gelip onların diliyle konuşanlar sadece politik tutumlarını değil, utanma dâhil bütün erdemlerini de ayaklar altına almış olurlar.

Utanma deyince aklımıza ilk gelen örnekler egemen siyaset ve din düzeninden oluyor. 

Düşündürücü değil mi!

Oysa biri toplum yönetimini diğeri kutsal alanı temsil ediyor.  

Tuzun koktuğu yer burası işte.

Zira insan utancını kaybettiği yerde suç işlemeye başlar.

Rüşveti, yolsuzluğu, zulmü, istismarı, iftirayı, sömürüyü görmediği gibi bu suçu işleyenleri de görmez. Onlarla yan yana gelmek, aynı sofrada buluşmak, fotoğraf karelerinde gülücükler saçmak işten bile değildir artık.

Biten utanç yalnız insanı değil, dolaşımı oranında toplumu da yok eder. Afrika atasözünü hatırlamanın yeridir şimdi. Zira çocukları büyütenler yalnız aileler değildir.

Utanmanın olmadığı toplumlarda kamu yolsuzlukları, nepotizm, usulsüzlükler, keyfi kararlar sıradanlaşmıştır artık.

Rüzgâr eken fırtına biçmiştir çünkü.

Ezcümle; insan et ve kemik yığını değildir. Manası, anlamı, değeri, davası, utancı vardır onun. Toplumu da bu değerler ayakta tutar. Yoksa geriye bir yığın kalır, ölümünü baştan ilan eden bir yığın.

Ne diyordu Kaygusuz Abdal:

“Bu âdem dedikleri,

El ayakla baş değil.

Âdem manaya derler,

Suret ile kaş değil.”

Elhak doğrudur.

Yazarın Son Yazıları Tüm Yazıları