Sentetik proletaryanın anatomisi -2

Geçtiğimiz hafta, insanın kendi verisiyle mülksüzleştiği “Sentetik Proletarya” kavramını tanımlamıştık. Sentetik proletarya kavramı, Alvin Toffler’ın iyimser bir bakış açısıyla 80’lerde kavramsallaştırdığı üretici-tüketici (prosumer) tanımının, gözetim ve platform kapitalizmi altında yapay zeka ile artan bir şekilde uğradığı trajik bir mutasyondur. Bu hafta bu sentetik proletaryanın dijital haritasını çıkaracağız. 

1. Katman: Hayalet İşçiler

Yapay zekanın (AI) insani görünmesi için travmatik verileri temizleyen hayalet işçiler, çoğunlukla görünmez fabrikalarda duygusal emeği en ağır, ücreti en düşük olan ve algoritmik sistemin hijyenini sağlayan kesimdir. 2023'te ortaya çıkan verilere göre, OpenAI (ChatGPT) ve Invisible Tech gibi şirketler modellerini ehlileştirmek ve toksik içerikleri ayıklamak için Kenya ve Tayland’daki işçilere saati 1.32 dolar ile 2 dolar arasında değişen ücretler ödedi.  Hayalet işçiler çocuk istismarından işkence betimlemelerine kadar en ağır içerikleri etiketlemek zorunda bırakıldı. 

2. Katman: Dijital Sinyal İşçileri 

Algoritmaların mantığını kuran, dünyayı onlar için etiketleyen kitle. Örneğin Filipinler ve Venezuela’da binlerce genç, Scale AI şirketinin Remotasks platformu üzerinden otonom araçların dünyayı görmesi için günde 15 saat boyunca yol çizgilerini trafik tabelalarını, yayaları işaretledi veya görselleri etiketledi. 

3. Katman: Tık İşçileri ve Mikro-Görevliler 

Algoritmaların doğruluğunu test eden “Ben robot değilim” testlerinden veri üreten geniş kitlelerle güvencesiz, parça başı çalışan ve algoritmik bir yönetici tarafından sürekli puanlanan gig-economy işçileri bu kapsamdadır. Burada Amazon Mechanical Turk (MTurk) gibi “Crowdsourcing” adı altında, saniyeler süren anketleri dolduran veya ses kayıtlarını deşifre eden milyonlarca küresel işçi ile Appen, Telus, Google ve Meta'nın arama sonuçlarını iyileştirmek için kullanılan, evinden çalışan reklam değerlendiricileri de bulunmaktadır.

4. Katman: İçerik Hammaddesi Sağlayıcıları (Gönüllü Kolektif Emek)

İnterneti internet yapan ancak emeği verileştirilerek kamulaştırılan çoğunluk. Kullanıcı etiketiyle emeği gizlenen, kolektif kültürel üretiminin mülkiyetini platform sahiplerine devretmiş geniş kitle. Topluluk olarak ürettiğimiz değerlerin satılması dijital mülksüzleşmenin “çitleme” örneğidir. Yıllarca karşılıksız bilgi paylaşan toplulukların verilerinin, Reddit, Stack Overflow platform sahipleri tarafından Google ve OpenAI'a milyonlarca dolara satılması, Elon Musk'ın, X platformunun tüm geçmişini kendi yapay zekası Grok'u eğitmek için kullanması bunlara örnektir.

5. Katman: Yaratıcı Yüksek Nitelikli Emek Hırsızlığı

Sanatçıların, yazarların ve akademisyenlerin üslubunun çalınması. Bilişsel sermayesi makine tarafından kopyalanarak değersizleştirilen profesyoneller. Adobe Stock ve Getty Images’ın fotoğrafçıların görsellerinin, izin alınmadan görüntü üretim modellerini eğitmek için kullanılması ve küresel medya kuruluşlarının (Axel Springer, News Corp vb.)  gazetecilerin yıllarca ürettiği haber arşivlerinin OpenAI'a lisanslanması  en güncel örnekler.

Ekonomi-politik açıdan ise en kritik ve ironik nokta ise AI sermayesi organik insan verisine  muhtaçtır. Oxford, Cambridge ve Toronto üniversitelerinden araştırmacıların Nature dergisinde yayımladıkları çalışmaya göre bir AI modeli, başka bir modelin çıktısıyla eğitildiğinde, birkaç nesil sonra gerçekliği unutuyor ve saçmalamaya başlıyor. Bu, dijital ekonominin enformasyonel azalan verimler kanunudur. Burada sentetik proletaryanın gizli gücü açığa çıkıyor: İnsan emeği azaldığı veya tamamen yok edildiğinde AI üretimi platformlar dijital çöplüğe dönüşüyor. Yani AI’nin varlığını sürdürebilmesi için ironik bir şekilde, sömürdüğü o organik insan emeğine çok muhtaç. 

Kısacası AI çağının parlayan vitrininin arkasında, katman katman büyüyen bir sentetik proletarya var. AI’ye etik sınırları öğreten onu iyi ve akıllı yapan hayalet veri işçilerinden gönüllü veri üreticilerine, oradan yaratıcı ve kolektif emeğin mülksüzleştirilmesine uzanan küresel bir emek zinciri. Arka planda psikolojik travma, düşük ücret, ortak bilgi mülkiyetinin gaspı, tarz, yaratıcılık, özgünlük ve yetenek hırsızlığının ve daha da fazlası olan bu tablo, veri sömürgeciliği, dijital çitleme ve platform kapitalizmi çağında insan bilgisinin ve emeğinin sistematik biçimde yeniden metalaştırılmasını gösteriyor.

Negri’nin “maddi olmayan emek” dediği formun, AI ve AI sistemi için Standing’in “prekarya”sıyla birleşip, Baudrillard’ın simülasyon evreninde emeğin toplumsal varoluş biçiminde sentetikleşmesi karşısında nasıl bir savunma hattı kurulabilir? Bilişsel mülksüzleşmeyi durdurmak ve verinin egemenliğini geri almak hayal mi?