Euro
Arrow
55,4123
Dolar
Arrow
50,5142
İngiliz Sterlini
Arrow
66,1149
Altın
Arrow
5709,2530
BIST
Arrow
11.131
Anasayfa > Yazarlar > Cem Gürdeniz > İki imparatorluk, bir kader: Osmanlı ve Habsburglar neden çöktü?

İki imparatorluk, bir kader: Osmanlı ve Habsburglar neden çöktü?

X Facebook WhatsApp Mail ABONE OL Google News
Yayınlanma: 22.11.2026 11:03
16 dk okuma

Osmanlı ve Habsburgların çöküşü, yalnızca milliyetçilik veya savaş yenilgisiyle açıklanamaz. Her iki imparatorluk da sanayi çağının gerektirdiği ekonomik, teknolojik ve askerî dönüşümü sağlayamadı.

1918 yılı yalnızca Birinci Dünya Savaşı’nın sona erdiği yıl değildir. Aynı zamanda yüzyıllar boyunca Avrupa, Balkanlar, Akdeniz ve Orta Doğu’nun siyasi coğrafyasını şekillendiren iki büyük hanedan imparatorluğunun tasfiye sürecinde belirleyici bir dönüm noktasıdır. Habsburg Monarşisi 1918’de çökerken Osmanlı İmparatorluğu da fiilen tasfiye sürecine girdi. Ancak iki imparatorluğun savaş sonrasındaki kaderleri farklılaştı. Habsburg toprakları yeni devletler arasında paylaşılırken Osmanlı coğrafyasında Anadolu’yu da kapsayan askerî işgaller başladı. Osmanlı saltanatı ise 1922’de kaldırıldı.

İki imparatorluk farklı dinlere, kültürlere ve siyasi geleneklere dayanıyordu. Osmanlı, İstanbul merkezli, üç kıtaya yayılmış, Karadeniz, Ege, Doğu Akdeniz, Kızıldeniz ve Basra Körfezi’nde tarihsel varlık göstermiş büyük bir kara ve deniz imparatorluğuydu. Habsburglar ise Viyana merkezli, Orta Avrupa’nın geniş kara coğrafyasını kontrol eden, Adriyatik üzerinden Akdeniz’e açılan bir hanedan imparatorluğu kurmuşlardı.

Her ikisi de çok uluslu yapıya sahipti. Fransız Devrimi sonrasında milliyetçilik akımlarının güçlendiği, Sanayi Devrimi’nin ekonomik ve askerî dengeleri değiştirdiği dönemde siyasi bütünlüklerini korumakta zorlandılar. Rusya’nın genişlemesi, Balkan milliyetçilikleri, Almanya’nın yükselişi ve Avrupa büyük güçleri arasındaki rekabet iki imparatorluğu da derinden etkiledi. Nihayet her ikisi de İngiltere liderliğindeki küresel güç düzenine meydan okuyan Alman İmparatorluğu’nun müttefiki olarak girdikleri Birinci Dünya Savaşı’ndan yenik çıktı.

Osmanlı ve Habsburgların çöküşünü yalnızca milliyetçilik, saray entrikaları veya savaş yenilgileri üzerinden açıklamak eksik kalır. Asıl mesele, bu devletlerin değişen dünya ekonomisine, sanayi teknolojilerine, deniz jeopolitiğine ve büyük güçler arasındaki yeni bağımlılık ilişkilerine nasıl cevap verdikleridir.

Avrupa’nın Hâkim Hanedanından Berlin’in Gölgesine

Yüzyıllarca Kutsal Roma İmparatorluğu tahtını elinde tutan, Alman dünyasının tarihsel liderliğini yapan ve Avrupa’nın siyasi düzeninin merkezinde bulunan Habsburg hanedanı nasıl oldu da 19. yüzyılda Prusya karşısında geriledi, Berlin’in küçük ortağına dönüştü ve sonunda Almanya ile girdiği savaşta yok oldu? Batı’nın siyasi, hukuki ve kültürel gelenekleri içinde yükselmiş bir imparatorluğun çöküşü, Batılı kurumlara sahip olmanın tek başına jeopolitik varlığını sürdürmeye yetmediğini göstermektedir.

Habsburglar, evlilikler, hanedan mirasları ve savaşlar yoluyla Avrupa’nın en geniş siyasi güç sistemlerinden birini kurdular. 16. yüzyılda V. Charles (Şarlken) döneminde İspanya, Avusturya ve Kutsal Roma İmparatorluğu aynı hükümdarın yönetiminde, ancak farklı siyasi ve hukuki yapılar olarak bir araya geldi. İspanyol Habsburgları Amerika’daki sömürge imparatorluğu üzerinden Atlantik’e açılırken Avusturya Habsburgları Orta Avrupa, Tuna Havzası ve Balkanlar üzerinde yoğunlaştı. Osmanlıların Akdeniz’deki büyük mücadelesi de esas olarak İspanyol Habsburglarıyla yaşandı. Preveze’de (1538) Barbaros Hayreddin Paşa’nın mağlup ettiği Andrea Doria, Şarlken’in hizmetindeydi. İnebahtı’da (1571) Osmanlı donanmasını yenen Kutsal İttifak’ın başlıca güçlerinden biri de II. Felipe’nin İspanyasıydı.

Avusturya İmparatorluğu 1804’te kuruldu. 1806’da Kutsal Roma İmparatorluğu sona erdi. Ancak asıl kırılma 19. yüzyılın ikinci yarısında yaşandı. Avusturya, 1859’da Lombardiya’yı, 1866’da Venedik’i kaybetti. Aynı yıl Prusya karşısındaki Königgrätz yenilgisi, Viyana’nın Alman dünyasındaki tarihsel liderliğini sona erdirdi. 1871’de Alman birliği Habsburglar dışlanarak Prusya öncülüğünde kuruldu. Avrupa’nın eski imparatorluk merkezi Viyana, Alman dünyasının siyasi liderliğini Berlin’e kaptırmıştı.

1867’de Macarlarla yapılan uzlaşma sonucunda Avusturya-Macaristan İkili Monarşisi kuruldu. Ancak Macarlara tanınan siyasi ayrıcalıklar Çeklere, Hırvatlara, Slovaklara ve diğer topluluklara aynı ölçüde verilmedi. Ortak dış politika ve orduya rağmen iki ayrı hükümetin bütçe ve siyasi öncelikleri devletin stratejik bütünlüğünü zayıflattı. İmparatorluk varlığını sürdürüyordu; fakat Avrupa güç dengesini belirleyen merkez olmaktan çıkmıştı.

Buradaki temel çelişki, Habsburgların yalnızca Prusya karşısında askerî bir yenilgiye uğraması değildi. Yüzyıllarca liderliğini yaptıkları Alman dünyasının kendi dışlarında birleşmesini engelleyememişlerdi. Daha da önemlisi, ilerleyen yıllarda güvenliklerini, kendilerini Alman dünyasının liderliğinden uzaklaştıran yeni Alman İmparatorluğu’na bağlamak zorunda kalacaklardı.

II. Sanayi Devrimi ve Deniz Gücü: Kaybedilen Rekabet

Habsburgların gerilemesini yalnızca milliyetçilikle açıklamak, Sanayi Devrimi’nin yarattığı büyük güç değişimini göz ardı etmektir. İngiltere üretim, ticaret filosu, finans, sigorta, tersaneler ve Kraliyet Donanmasını bütünleştirerek küresel bir deniz imparatorluğu kurdu. Almanya ise 1871 sonrasında çelik, kimya, elektrik ve makine sanayisinde büyük bir sıçrama gerçekleştirdi.

Avusturya-Macaristan sanayileşmede tamamen başarısız değildi. Bohemya, Moravya ve Viyana çevresi önemli sanayi merkezleriydi. Škoda gelişmiş silah sistemleri üretiyor, demiryolları ve mühendislik sanayisi büyüyordu. Ancak imparatorluğun doğusu büyük ölçüde tarımsal kalmıştı. Sanayi, sermaye, ulaştırma ve askerî üretim kapasitesi ülke genelinde eşit gelişmedi. İkili monarşinin siyasi yapısı da ortak kaynakların stratejik hedeflere yönlendirilmesini zorlaştırdı.

Osmanlı İmparatorluğu ise sanayileşmede daha geride kaldı. 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması, 1854’te başlayan dış borçlanma ve 1881’de kurulan Düyun-u Umumiye, ekonomik bağımlılığın önemli dönüm noktalarıydı. Osmanlı geniş bir deniz coğrafyasına sahip olmasına rağmen sanayi çağının gerektirdiği üretim ve teknoloji kapasitesini yeterince geliştiremedi. Habsburglar ise daha güçlü sanayi altyapılarına rağmen bunu küresel ekonomik ve askerî üstünlüğe dönüştüremedi.

İki imparatorluğun ortak sorunu, ekonomik ve teknolojik dönüşümün gerisinde kalmaları kadar, sahip oldukları kaynakları değişen dünya güç dengelerine uygun bütünleşmiş bir stratejiye dönüştürememeleriydi.

Adriyatik’teki Habsburg Deniz Gücü

Avusturya Habsburgları, Trieste, Fiume, Pula ve Dalmaçya kıyıları üzerinden önemli bir denizcilik altyapısı geliştirdiler. Trieste, Orta Avrupa’nın Akdeniz’e açılan ticaret kapısı, Pula ise donanmanın ana üssüydü. Ancak Adriyatik, Otranto Boğazı üzerinden Akdeniz’e bağlanan yarı kapalı bir denizdi. Avusturya’nın denizlere erişimi vardı, fakat bu çıkışın stratejik kontrolü tamamen kendi elinde değildi.

Habsburgların denizcilik kapasitesinin önemli örneklerinden biri, 1833’te Trieste’de kurulan Avusturya Lloyd şirketiydi. Şirket, buharlı gemi taşımacılığının gelişmesiyle Akdeniz, Levant ve Süveyş Kanalı’nın açılmasından sonra Hint Okyanusu güzergâhlarında faaliyet gösterdi. Böylece Trieste, Orta Avrupa sanayisi ve ticaretinin denizaşırı pazarlara bağlandığı önemli bir merkez hâline geldi. Bu örnek, Habsburgların denizcilikten tamamen uzak olmadığını, aksine belirli alanlarda gelişmiş bir denizcilik ekonomisi kurduklarını göstermektedir. Ancak bu kapasite, İngiltere’nin sahip olduğu küresel ticaret filosu, denizaşırı üsler, finans, sigorta ve donanma bütünlüğüne ulaşamadı. 1866’da Amiral Wilhelm von Tegetthoff komutasındaki Avusturya donanması, Lissa’da İtalyan Krallığı donanmasını mağlup etti. Buna rağmen Avusturya, Prusya karşısındaki kara yenilgisi nedeniyle savaşı kaybetti ve Venedik, barış düzenlemeleri sonucunda İtalya’ya bırakıldı. Lissa, deniz harp tarihinin temel derslerinden birini ortaya koymuştu: Bir donanma muharebeyi kazanabilir, ancak devlet savaşı kaybedebilir.

20. yüz yıl başında Avusturya-Macaristan dört Tegetthoff sınıfı dretnot inşa edecek teknolojik kapasiteye ulaşmıştı. Silah teknolojisinde de önemli gelişmeler sağlanmıştı. Deniz harp tarihinde devrim yaratan modern kendinden tahrikli torpido, Giovanni Luppis’in ilk fikrinden hareketle Robert Whitehead tarafından 1860’larda Habsburg yönetimindeki Fiume’de geliştirildi. Fiume, dünyanın önde gelen torpido üretim merkezlerinden biri hâline geldi. Ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında İtilaf devletlerinin Otranto çevresindeki deniz kontrolü, Habsburg donanmasının Akdeniz’e çıkışını sınırlandırdı. 10 Haziran 1918’de Avusturya-Macaristan dretnotu Szent István, İtalyan MAS torpidobotlarının saldırısıyla batırıldı. Lissa’da İtalyan donanmasını mağlup eden Habsburg deniz gücü, yarım yüzyıl sonra çok daha küçük deniz platformlarının saldırısıyla ağır bir kayıp yaşamıştı. Bu olay, yalnızca deniz harp teknolojisinin değişimini değil, büyük savaş gemilerinin uygun harekât koşulları ve deniz kontrolü sağlanamadığında ne kadar kırılgan olabileceğini de gösteriyordu. İmparatorluk 1918’de çöktüğünde yalnızca donanmasını değil, Adriyatik kıyılarını ve denizlere erişimini de kaybetti. Habsburgların tarihsel sorunu denizcilik kapasitesinden tamamen yoksun olmaları değildi. Sorun, sahip oldukları denizcilik ekonomisini ve modern donanmayı küresel ölçekte bağımsız bir jeopolitik güç sistemine dönüştürememeleriydi.

Osmanlı’nın Deniz Jeopolitiğindeki Gerilemesi

Osmanlı İmparatorluğu, üç kıtanın kavşağında, Karadeniz ile Akdeniz’i birbirine bağlayan Türk Boğazlarını kontrol eden, Doğu Akdeniz, Kızıldeniz ve Basra Körfezi’ne uzanan eşsiz bir deniz coğrafyasına sahipti. Ancak 16. yüzyıldaki deniz üstünlüğünü 17. yüzyıldan itibaren aşamalı olarak kaybetmeye başladı. Atlantik merkezli dünya ticaret sisteminin yükselişi, kapitülasyonların yabancı tüccarlara sağladığı ayrıcalıklar ve Avrupa denizci devletlerinin artan ekonomik üstünlüğü, Osmanlı’nın deniz ticareti üzerindeki hâkimiyetini aşındırdı. Birinci ve İkinci Sanayi Devrimlerinin gerektirdiği makineleşme, demir-çelik üretimi, buhar teknolojisi, tersanecilik ve modern deniz ulaştırmasında Avrupa’nın gerisinde kalınması, deniz gücünün ekonomik ve teknolojik temellerini zayıflattı. 19. yüzyılda Sultan Abdülaziz döneminde oluşturulan büyük donanma ise sürdürülebilir bir sanayi, bakım, lojistik ve ticaret filosu altyapısıyla yeterince desteklenemedi.

19. yüz yılın son çeyreğinde II. Abdülhamit döneminde donanmanın uzun süre sınırlı faaliyet göstermesi, eğitim, tersanecilik, bakım ve harekât yeteneklerindeki gerilemeyi derinleştirdi. Böylece Osmanlı, deniz gücünü yalnızca savaş gemileriyle değil, üretim, ticaret, teknoloji ve denizcilik kültürüyle birlikte geliştirme zorunluluğunu yeterince karşılayamadı. Osmanlı’nın deniz jeopolitiğindeki gerilemesi, 20. yüzyılın başında ağır toprak kayıplarıyla somutlaştı. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı’nda karada kazanılan zafere rağmen Girit üzerindeki Osmanlı hâkimiyeti fiilen sona erme sürecine girdi. Ada 1898’de özerk yönetime geçti, 1908’de Yunanistan’la birleştiğini ilan etti ve 1913’te kesin olarak Yunan egemenliğine geçti.

1911–1912 Trablusgarp Savaşı’nda İtalyan donanmasının deniz üstünlüğü karşısında Kuzey Afrika’ya düzenli askerî takviye yapılamadı. İtalya’nın On İki Ada’yı işgali ve Osmanlı’nın Trablusgarp ile Bingazi üzerindeki egemenliğini kaybetmesi, deniz gücü yetersizliğinin doğrudan jeopolitik sonuçlarıydı. Ardından Balkan Savaşları’nda Yunan donanmasının Ege’deki üstünlüğü, özellikle İmroz ve Mondros deniz muharebelerinde Osmanlı donanmasının başarısızlığıyla pekişti. Ege adalarının büyük bölümü 1912–1913’te Yunan kuvvetlerinin kontrolüne geçerken bunların hukuki statüleri sonraki uluslararası düzenlemelerle belirlendi. Deniz ulaştırmasının kontrol edilememesi, Balkan cephelerine asker ve lojistik destek aktarılmasını da zorlaştırdı. Osmanlı, Birinci Dünya Savaşı’na bu ağır deniz jeopolitiği kayıplarının ardından girdi. Buna rağmen Türk Boğazlarının kontrolü, Rusya’nın Akdeniz üzerinden müttefikleriyle doğrudan deniz bağlantısını keserek savaşın genel dengelerini etkiledi. Çanakkale’de kazanılan büyük savunma zaferi, coğrafyanın doğru askerî stratejiyle birleştiğinde yaratabileceği gücü gösterdi. Ancak bu başarı, imparatorluğun ekonomik, teknolojik ve endüstriyel zayıflığını telafi etmeye yetmedi.

Osmanlı’nın temel sorunu, sahip olduğu eşsiz deniz coğrafyasını sanayi çağının gerektirdiği bütünleşmiş bir deniz gücüne dönüştürememesiydi. Deniz jeopolitiğindeki stratejik körlük, ekonomik bağımlılık, teknolojik geri kalmışlık ve dış borçlanmayla birleşerek imparatorluğun Avrupa sanayi güçleri karşısındaki yarı bağımlı konumunu derinleştirdi. Sonuçta Habsburglar sınırlı deniz coğrafyalarını küresel güce dönüştüremezken Osmanlılar çok daha avantajlı deniz coğrafyalarını ve tarihsel deniz üstünlüklerini sanayi çağında koruyamadı.

Balkanlar: İki İmparatorluğun Jeopolitik Çıkmazı

Osmanlı İmparatorluğu’nun çok uluslu ve çok dinli yapısı, 19. yüzyılda büyük güçler mücadelesinde önemli bir zafiyet noktası olarak kullanıldı. Türkler, Araplar, Rumlar, Ermeniler, Kürtler, Arnavutlar, Sırplar, Bulgarlar, Boşnaklar ve diğer toplulukları bir arada tutan temel unsur ortak bir millî kimlik değil, Osmanlı Hanedanı’na bağlılık, padişahın siyasi ve dinî otoritesi ile imparatorluk kurumlarıydı. Fransız Devrimi sonrasında yayılan milliyetçilik akımları, özellikle Balkanlar’daki Hristiyan topluluklar arasında bağımsızlık hareketlerini güçlendirdi. Ekonomik bağımlılık, askerî-teknolojik gerileme ve merkezî otoritenin zayıflaması da çözülmeyi hızlandırdı. Böylece Osmanlı’nın etnik ve dinî çeşitliliği, büyük güçlerin müdahalelerine açık stratejik bir kırılganlığa dönüştü.

Habsburg İmparatorluğu da Almanlar, Macarlar, Çekler, Slovaklar, Polonyalılar, Romenler, Hırvatlar, Sırplar, Slovenler ve İtalyanlar gibi çok sayıda topluluğu barındırıyordu. Bu farklı halkları bir arada tutan temel unsur ortak bir millî kimlik değil, Habsburg Hanedanı’na bağlılık ve imparatorluk kurumlarıydı. Dolayısıyla Balkanlar’da güçlenen Slav milliyetçiliği, imparatorluğun yalnızca dış güvenliğini değil, iç bütünlüğünü de tehdit ediyordu. Osmanlı ve Habsburg imparatorlukları yüzyıllarca Orta Avrupa ve Balkanlar’ın hâkimiyeti için mücadele etmişti. Ancak 19. yüzyılda bu tarihsel rekabet yerini giderek ortak tehdit algısına bıraktı. Avusturya-Macaristan, Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’dan tamamen çekilmesini istemiyordu. Çünkü doğacak güç boşluğunun Rusya ve onun desteklediği Panslavist hareketler tarafından doldurulması, Habsburgların kendi çok uluslu imparatorluk yapısını da tehdit edebilirdi.

Habsburgların Osmanlı’ya yönelik bu yaklaşımı, Pax Britannica döneminde İngiltere’nin 19. yüzyıl ortalarında izlediği Osmanlı’nın toprak bütünlüğünü koruma stratejisine benziyordu. Londra için Osmanlı’nın varlığını sürdürmesi, Rusya’nın Türk Boğazlarına, Doğu Akdeniz’e ve sıcak denizlere ulaşmasını engelleyen önemli bir jeopolitik tampon işlevi görüyordu. Lord Palmerston bu siyasetin önde gelen savunucularındandı. Ancak İngiliz siyasetinde bu yaklaşım sürekli ve değişmez değildi. 1876 Bulgaristan olayları sonrasında Gladstone’un öncülük ettiği Osmanlı karşıtı siyasi hareket güçlendi.

Diğer yandan 1869’da Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla Avrupa-Hindistan deniz yolunun kısalması, Kıbrıs’ın Doğu Akdeniz’deki stratejik önemini artırdı. İngiltere açısından artık yalnızca Osmanlı’yı Rusya’ya karşı bir tampon olarak korumak değil, imparatorluğun stratejik deniz geçitleri ve ulaştırma hatları üzerinde doğrudan nüfuz kurmak da önem kazanıyordu. Nitekim 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sonrasında Osmanlı, tarihinin en ağır jeopolitik kayıplarından bazılarını yaşadı. 1878 Berlin Antlaşması ile Romanya, Sırbistan ve Karadağ’ın bağımsızlıkları tanınırken Bulgaristan özerk bir prenslik hâline geldi. Bosna-Hersek Habsburgların işgal ve yönetimine bırakıldı. Aynı yıl İngiltere, Kıbrıs’ın yönetimini üstlendi. 1882’de Mısır’ın İngiliz işgaliyle Süveyş Kanalı üzerindeki İngiliz kontrolü de pekişti. Böylece Osmanlı’nın Tuna havzasından Balkanlar’a, Doğu Akdeniz’den Nil’e uzanan geniş jeopolitik etki alanı ciddi biçimde daraldı. Pax Britannica’nın Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma siyaseti, giderek imparatorluğun stratejik bölgelerinde doğrudan İngiliz nüfuzu ve kontrolü tesis edilmesine yöneliyordu.

Avusturya-Macaristan ise benzer bir jeopolitik çelişki içindeydi. Rusya’nın Balkanlar’da güçlenmesini istemiyor, Osmanlı’nın tamamen çekilmesinin kendi güvenliğini tehdit edeceğini düşünüyordu. Buna rağmen Osmanlı’nın gerilemesinden yararlanarak 1878’de Bosna-Hersek’i işgal etti. Buradaki çelişki büyüktür. Habsburglar, 1866’da Prusya karşısında uğradıkları yenilgiyle Alman dünyasındaki liderliklerini, İtalyan birliği sürecinde ise Lombardiya ve Venedik’i kaybettikten sonra stratejik ağırlıklarını Balkanlar’a kaydırdılar. Bu yöneliş Sırbistan ile çatışma ve Rusya ile karşı karşıya gelme riskini artırdı. 1914 Saraybosna suikastı ise Balkanlar’da biriken çelişkileri dünya savaşına taşıyan gelişme oldu.

Sonuçta Osmanlı’nın Balkanlar’dan çekilmesiyle ortaya çıkan güç boşluğunu doldurmaya çalışan Habsburglar, aynı coğrafyada başlayan savaşın sonunda yok oldular. Osmanlı açısından ise Balkanlar’daki gerilemenin en çarpıcı sonuçlarından biri, 1908’de bağımsızlığını ilan eden Bulgaristan’ın Balkan Savaşları’nda İstanbul’un savunma hattı Çatalca’ya kadar ilerlemesiydi. Bir başka tarihsel kırılma, yüzyıllarca Osmanlı egemenliği altında yaşamış Yunanistan’ın 1919’da İzmir ve Batı Anadolu’yu işgal etmesiydi. İki imparatorluk, farklı tarihsel yollardan ilerleseler de Balkanlar’daki güç dengelerinin değişmesinin bedelini ağır biçimde ödediler.

Berlin’e Bağımlılık ve İki İmparatorluğun Sonu

1866’da Prusya’ya yenilen Viyana, yalnızca on üç yıl sonra, 1879’da Rusya’ya karşı güvenlik arayışı içinde Almanya ile ittifak kurdu. Bu tercih, Habsburgların dış politika hareket serbestisini giderek daralttı. Ancak Viyana’nın Berlin’e bağımlılığı yalnızca savaş yıllarında ortaya çıkmadı. Birinci Dünya Savaşı öncesinde de Avusturya-Macaristan’ın Avrupa güç dengelerinde bağımsız hareket etme kapasitesi azalmıştı.

Birinci Dünya Savaşı’nda Berlin’e bağımlılık daha da arttı. Avusturya-Macaristan ordusunun Rusya ve Sırbistan karşısındaki başarısızlıkları, Alman askerî desteğini vazgeçilmez hâle getirdi. 1916’da ortak askerî komuta düzenlemeleri Alman etkisini artırdı. Viyana’nın savaş stratejisi giderek Berlin’in askerî önceliklerine bağlandı. Alman dünyasının tarihsel lideri, kendi geleceğini artık başka bir Alman devletinin askerî gücüne bağlamıştı.

Bu bağımlılığın en çarpıcı örneklerinden biri, son Habsburg İmparatoru I. Karl’ın 1917’de Almanya’dan bağımsız bir barış arayışına girmesiydi. İmparator, kayınbiraderi Prens Sixtus aracılığıyla Fransa ve İtilaf devletleriyle gizli temaslar yürüttü. Sixtus girişimi olarak bilinen bu süreç, Viyana’nın Berlin’den ayrılarak savaştan çıkma arzusunu gösteriyordu. Ancak girişim sonuçsuz kaldı. Yazışmaların 1918’de açığa çıkması, Avusturya-Macaristan’ın Almanya karşısındaki diplomatik konumunu daha da zayıflattı.

Bu olay, Habsburgların tarihsel trajedisini bütün açıklığıyla ortaya koyuyordu. Bir zamanlar Alman dünyasının lideri olan Viyana, artık kendi müttefikinden bağımsız barış yapabilecek siyasi ve askerî serbestliğe bile sahip değildi. Askerî yetersizlikler, ekonomik kaynakların tükenmesi, gıda sıkıntıları, ulaştırma sorunları ve savaşın uzaması imparatorluğun bağımsız karar alma kapasitesini aşındırmıştı. Habsburglar, ayakta kalabilmek için bağlandıkları güçle birlikte çöküşe sürüklendiler.

Osmanlı da Almanya ile ittifaka girmişti. Ancak iki imparatorluğun savaş sonundaki kaderleri farklılaştı. Avusturya-Macaristan 1918’de parçalandı. Avusturya, Macaristan, Çekoslovakya ve Güney Slav devleti gibi yeni siyasi yapılar ortaya çıktı. Trieste, Pula ve Dalmaçya kıyılarını kaybeden Avusturya, denize çıkışı olmayan küçük bir Orta Avrupa devletine dönüştü.

Peki Avusturya neden Osmanlı gibi kapsamlı bir işgal ve paylaşım sürecine maruz kalmadı? Bunun önemli nedenlerinden biri, Habsburg İmparatorluğu’nun savaş sonunda siyasi ve etnik ayrışmalar sonucunda zaten parçalanmış olmasıydı. Ancak bu durum tek başına yeterli açıklama değildir. İtilaf devletlerinin savaş sonrası Avrupa güvenliğine ilişkin öncelikleri, yeni devletler düzenini kurma hedefleri ve Avusturya’nın Almanya ile birleşmesini engelleme politikası da belirleyici oldu. 1918 sonunda Avusturya topraklarının daha geniş çapta işgali ihtimali değerlendirilmesine rağmen küçülmüş Avusturya Cumhuriyeti üzerinde Anadolu’dakine benzer bir işgal düzeni kurulmadı. 1919 Saint-Germain Antlaşması, Avusturya’nın yeni sınırlarını belirlerken Almanya ile birleşmesini de Milletler Cemiyetinin onayına bağladı. Ancak Habsburg İmparatorluğu’nun parçalanması tam anlamıyla etnik sınırlar üzerinde gerçekleşmedi. Milyonlarca Alman ve diğer azınlıklar yeni devletlerin sınırları içinde kaldı. Dolayısıyla Avusturya’nın işgal edilmemesi yalnızca etnik olarak bölünebileceği kadar bölünmüş olmasının sonucu değil, galip devletlerin Avrupa’da kurmak istedikleri yeni siyasi düzenin de bir parçasıydı.

Osmanlı coğrafyasında ise Mondros sonrasında Anadolu’nun da paylaşılmasını hedefleyen işgaller başladı. Mustafa Kemal Atatürk önderliğindeki Millî Mücadele bu süreci tersine çevirdi. Lozan ile bağımsız Türkiye’nin egemenliği uluslararası düzeyde tanındı. Kabotaj Kanunu, Montrö Sözleşmesi ve Hatay’ın anavatana katılması, Türkiye’nin ülkesel ve denizlerdeki egemenliğinin güçlenmesinde tarihsel dönüm noktaları oldu.

Habsburg İmparatorluğu’ndan Tito Yugoslavya’sına

1918’de Habsburg İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla kurulan Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı, eski Habsburg ve Osmanlı coğrafyalarının Güney Slav halklarını aynı siyasi çatı altında birleştirdi. 1929’da Yugoslavya adını alan bu devlet, farklı tarihsel, dinî ve kültürel geçmişlere sahip toplumları ortak bir kimlik altında bütünleştirmeyi hedefliyordu. Ancak Sırp merkeziyetçiliği ile Hırvat ve Sloven özerklik talepleri arasındaki çelişkiler, kuruluşundan itibaren devletin temel zafiyetini oluşturdu. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Tito, Yugoslavya’yı altı cumhuriyetten oluşan sosyalist bir federasyon olarak yeniden örgütledi. Tito’nun başarısı, farklı milliyetleri yalnızca sosyalist ideolojiyle değil, güçlü liderliği, Nazi işgaline karşı yürüttüğü partizan mücadelesinden doğan siyasi meşruiyeti, federal denge mekanizmaları ve bağımsız dış politikasıyla bir arada tutabilmesiydi. 1948’de Stalin’den kopuşu ve 1961’de Bağlantısızlar Hareketi’nin kuruluşuna öncülük etmesi, Yugoslavya’ya Soğuk Savaş boyunca Doğu ile Batı arasında özel bir jeopolitik konum kazandırdı.

Ancak Tito’nun 1980’de ölümü, ağırlaşan ekonomik kriz, federal otoritenin zayıflaması ve milliyetçiliklerin yükselişiyle birleşerek devletin çözülmesini hızlandırdı. Tito’nun ölümü, dünya jeopolitiğinin köklü biçimde değiştiği bir döneme rastladı. 1979 İran Devrimi, Sovyetler Birliği’nin Afganistan’ı işgali, Türkiye’deki 12 Eylül 1980 darbesi ve Thatcher-Reagan döneminde hız kazanan neoliberal ekonomik dönüşüm, Soğuk Savaş dengelerinin yeniden şekillendiği bu dönemin başlıca gelişmeleriydi. Yugoslavya’nın parçalanması bu olayların doğrudan sonucu değildi; ancak 1980’lerde derinleşen dış borç krizi, ekonomik istikrarsızlık ve uluslararası sistemdeki dönüşüm, federasyonun iç çelişkilerini ağırlaştırdı. Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle Yugoslavya’nın Doğu ile Batı arasında sahip olduğu özel stratejik konumun önemi de azaldı. 1990’larda Yugoslavya’nın kanlı biçimde parçalanması, Balkanlar’da imparatorluklardan miras kalan tarihsel, etnik ve jeopolitik ayrımların ortadan kalkmadığını gösterdi. Bu gelişme, Habsburg İmparatorluğu’nun 1918’deki tasfiyesinin yaklaşık yetmiş yıl sonra tamamlanan ikinci aşaması olarak da yorumlanabilir. Ancak burada doğrudan bir nedensellikten ziyade tarihsel ve jeopolitik bir süreklilik söz konusudur.

Yugoslavya’nın dağılmasıyla Rusya, Adriyatik’e yönelik dolaylı nüfuz imkânlarını büyük ölçüde kaybederken, 1990’da birleşen Almanya ve denize çıkışı bulunmayan Avusturya, bağımsızlığını kazanan Slovenya ve Hırvatistan üzerinden Adriyatik havzasıyla ekonomik ve siyasi bağlarını güçlendirdi. Özellikle Almanya’nın Aralık 1991’de Slovenya ve Hırvatistan’ın bağımsızlığını tanıma kararı, Yugoslavya’nın çözülmesinde uluslararası diplomatik süreci hızlandıran önemli dönüm noktalarından biri oldu. Ancak Yugoslavya’nın parçalanmasını yalnızca Almanya’nın bu kararıyla açıklamak mümkün değildir. Federasyonun iç siyasi ve ekonomik çelişkileri, milliyetçi hareketler ve Soğuk Savaş sonrasındaki güç dengeleri de belirleyici oldu.

Böylece 1918’de Habsburg ve Osmanlı imparatorluklarının tasfiyesiyle yeniden şekillenen Balkanlar, yüzyılın sonunda bir kez daha sınırların değiştiği, yeni devletlerin ortaya çıktığı ve büyük güçlerin nüfuz mücadelesinin yoğunlaştığı bir coğrafyaya dönüştü. Tito’nun yaklaşık otuz beş yıl boyunca bir arada tuttuğu sosyalist Yugoslavya’nın dağılması, ortak ideolojinin, güçlü liderliğin ve federal kurumların tarihsel, etnik ve jeopolitik çelişkileri kalıcı biçimde ortadan kaldırmaya yetmediğini ortaya koydu.

Deniz Gücü, Stratejik Bağımsızlık ve İmparatorlukların Kaderi

Osmanlı ve Habsburgların çöküşü, yalnızca milliyetçilik veya savaş yenilgisiyle açıklanamaz. Her iki imparatorluk da sanayi çağının gerektirdiği ekonomik, teknolojik ve askerî dönüşüme farklı düzeylerde uyum sağlayamadı. Habsburglar güçlü sanayi merkezleri, gelişmiş bir denizcilik ekonomisi ve modern bir donanma kurmalarına rağmen Avrupa’nın değişen güç dengesinde bağımsız stratejik konumlarını koruyamadılar. Osmanlılar ise çok daha geniş bir deniz coğrafyasına ve stratejik geçitlere sahip olmalarına rağmen bu avantajı modern üretim, teknoloji ve denizcilik ekonomisiyle yeterince bütünleştiremediler. Habsburgların en büyük tarihsel dersi, köklü kurumların, güçlü hanedan geleneklerinin ve gelişmiş bir Avrupa kültürünün stratejik bağımsızlığı tek başına koruyamamasıdır. Yüzyıllarca Alman dünyasının liderliğini yapan bir imparatorluk, sonunda Berlin’in askerî desteğine bağımlı hâle gelmiş ve onunla yok olmuştur. Bu durum, bir devletin güvenliğini başka bir büyük gücün stratejik tercihlerine bağlamasının taşıdığı tehlikeyi göstermektedir.

Denize kıyısı bulunması veya modern savaş gemilerine sahip olunması, bir devleti kendiliğinden deniz gücü yapmaz. Üretim, teknoloji, finans, ticaret filosu, tersaneler, limanlar, lojistik ve donanma aynı millî stratejinin parçaları olmalıdır. Mahan’ın deniz gücü anlayışının temelinde de bu bütünlük vardır. Türkiye açısından Mavi Vatan, yalnızca deniz yetki alanlarının korunması değil, denizcilik kapasitesinin bütün unsurlarıyla geliştirilmesi ve stratejik bağımsızlığın güçlendirilmesidir. Osmanlı ve Habsburgların ortak kaderi, tarihsel büyüklüğün geleceği garanti etmediğini göstermektedir. Asıl belirleyici olan, değişen dünya düzeninde ekonomik, teknolojik ve askerî gücü bağımsız bir millî stratejiye dönüştürebilmektir. Bir devletin jeopolitik kaderini yalnızca sahip olduğu coğrafya değil, o coğrafyanın sağladığı imkânları kullanabilme yeteneği belirler.

Yazarın Son Yazıları Tüm Yazıları