Temiz altın diye bir şey yok- 1 Altının hafızasını kim siliyor?
Altın güzel midir?
Sapsarı, başak rengi.
Paslanmaz, kararmaz, yok olmaz.
İnsanlar altına düşkündür.
Yüzyıllarca değer ölçücü, değişim ve birikim aracı olarak kullanmışlar onu.
Hatta bankalarda sanal karşılığı yaratılmış.
Evliliklerde yüzük, düğünlerde armağan olmuş.
Fakiri yastık altında saklamış, zengini çelik kasasına koymuş.
Altınlı öyküler, altınlı özdeyişler toplumun belleğine işlemiş.
Olumlu olumsuz yanıyla altın neredeyse bir kültür.

(https://www.yenicaggazetesi.com/asiret-dugununde-geline-4-kilo-altin-takildi-564119)
***
Altın pırıl pırıl parlar, varlığı gözleri kamaştırır ama nereden geldiğini söylemez.
Bir yüzüğün, bir külçenin, bir merkez bankası kasasındaki rezervin geçmişi bilinmez.
Hangi topraktan söküldüğü, hangi elin taşıdığı, hangi ormanın kesildiği görülmez.
Altın eritilip şekillendiğinde hafızasını da kaybeder.
Neler neler gelmez ki başına!
ABD kökenli New York Times gazetesinin muhabiri Justin Scheck'in 19 Ekim'de yayımlanan soruşturması tam da bu unutkanlığın peşine düşüyor. (https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/africa/dirty-gold-industry-coverup-launder-madagascar.html)
Bir yılı aşan bir çalışma bu.
Tropikal Madagaskar'ın maden kuyuları, nemli Londra'nın mahkeme salonları, İsviçre'nin rafinerileri. Ve İstanbul.
Evet, İstanbul.
Altın görkemli İstanbul’da ne hatırlayacak ki?
***

Önce altının madenden çıkarıldıktan sonra hangi aşamalardan geçerek dünya piyasalarına ulaştığını anlamak gerekiyor.
Büyük madenlerde cevher önce kırılır, öğütülür, sonra siyanürle çözülür. Ortaya “doré” denen ham bir külçe çıkar. İçinde altının yanında gümüş ve başka metaller de vardır.
“Doré” Fransızca “yaldızlı”, “altın renkli” demek. Yani henüz saf altın değil, altın gibi görünen bir alaşım.
Siyanürün içinden süzülüp geride arsenikli, ağır metalli atıklar bırakan bu külçeler, zırhlı araçlarla, sigortalı uçaklarla rafineriye gönderilir.
Madenciler ve aracılar elde ettikleri ham altını resmi piyasaya doğrudan sokamaz. Önce bir rafineriden geçirmeleri gerekir.
Ya rafineriye satarlar ya da rafineride işletip saflaştırırlar. Altın ancak o kapıdan geçtikten sonra resmi piyasaya girebilir.
Rafineri altını eritir, arındırır, külçeye dönüştürür.
Londra piyasasının kabul ettiği büyük külçeler yaklaşık 12,5 kilo (400 ons) ağırlığındadır.
Ama dünyanın büyük altın piyasası her külçeyi kabul etmez. Dünyada bu konuda otorite olarak Londra Külçe Piyasası Birliği (LBMA) kabul edilir.
LBMA’nın, Ağustos 2026 itibarıyla onayladığı 67 altın rafinerisi bulunuyor. (https://www.lbma.org.uk/articles/shenzhen-zhonghenglong-industrial-co-ltd-added-to-lbmas-gold-good-delivery-list?)
Londra'nın büyük külçe piyasasında, bu rafinerilerin ürettiği ve LBMA'nın uluslararası külçe kabul standartlarını karşılayan (Good Delivery) altın külçeleri kabul ediliyor.
Yalnızca bunlar bu piyasaya girebilir.
LBMA'nın onayı yoksa altın, dünyanın en büyük pazarlarında neredeyse satılamaz.
“Neredeyse”, çünkü LBMA’nın onaylamadığı altın da başka yollar bulur. Kuyumculara, tüccarlara, aracı şirketlere, başka rafinerilere ulaşır.
Ve altın her yeniden eritildiğinde, hangi madenden, hangi koşullarda çıktığını izlemek biraz daha zorlaşır. Saflığı ölçülebilir. Ama çıkarıldığı yerde doğaya verilen zarar, külçenin üzerinde yazmaz.
Peki bu büyük otorite, LBMA nedir? Bir devlet kurumu mu? Uluslararası bir düzenleyici mi?
Hayır.

(Kapıdan geçmiş altın: LBMA konferansında “temiz” bir külçe.)
***
LBMA, büyük rafineriler ile HSBC, JP Morgan, Morgan Stanley, Deutsche Bank gibi finans devlerinin finanse ettiği ve yönettiği bir sektör birliğidir.
Yani “Siyanürcü Ahtapot”un piyasaya açılan kolu.
LBMA'nın onayladığı rafinerilerden çıkan altın, piyasanın diliyle artık “temiz”dir. Dolaşıma girebilir.
Yani altının “temiz” olup olmadığına, altından para kazananlar karar verir.
Kurallar kâğıt üzerinde sağlam görünüyor.
Toplumsal ve çevresel duyarlılık?
Kâğıtta hepsi yazılı. Rafineriler, aldıkları altının kaynağını araştırmak ve şunları güvence altına almakla yükümlü:
Çocuk işçiliği yok. Yasadışı maden yok. Çevre tahribatı yok. Suç örgütü yok. Yaptırım altındaki ülke yok.
Altının ‘temiz’ sayılıp sayılmayacağını belirleyen ölçütler bunlar.
Çevre şartı kurallara 2018'de eklendi. (https://www.lbma.org.uk/publications/sustainability-and-responsible-sourcing-report-2023/sustainability-and-responsible-sourcing-programme-highlights)
Peki bu şart, altının çıkarıldığı yerde suların siyanürle, cıvayla kirletilip kirletilmediğini, ormanların kesilip kesilmediğini, zehirli atıkların güvenle saklanıp saklanmadığını da kapsıyor mu?
Kâğıt üzerinde belki. Gerçekte?
LBMA'nın uluslararası altın piyasasında işlem yapmasını uygun bulduğu rafineriler, işledikleri altının nereden geldiğini belgelemek ve bağımsız denetimden geçmek zorunda.
Peki bunu sahada kim denetliyor?
New York Times'a göre büyük ölçüde rafinerilerin kendisi.
Madenleri rafineri inceliyor, raporu rafineri yazıyor. Birlik ise çoğunlukla gelen evrakı dosyalıyor.
Raporları inceleyen “bağımsız” denetçileri seçen ve ücretlerini ödeyen de rafinerilerin kendisi. (https://gazeteoksijen.com/new-york-times/trilyon-dolarlik-sektor-yasa-disi-altini-nasil-akliyor-istanbul-altin-rafinerisi-de-radara-takildi-293158)
Bir tutarsızlık ancak dışarıdan biri ortaya çıkarırsa görülüyor. Bir muhbir, bir gazeteci, bir savcı. O zaman bile ciddi bir yaptırım nadiren geliyor.
New York Times'ın belgelediği çelişki, bütün tabloyu tek başına anlatıyor.
LBMA'nın internet sitesinde CEO Ruth Crowell birliği, değerli metallerin dünyada nasıl rafine edileceğini ve nasıl işlem göreceğini belirleyen standart kuruluşu olarak tanıtıyor.
2024'te yazdığı bir yazıda, küresel altın üretiminin yüzde 85 ile 90'ı için standart koyduklarını söylüyor.
Ancak dünya altın piyasasında böylesine büyük bir güce sahip olan LBMA'nın, bu gücün getirdiği sorumluluğu ne ölçüde üstlendiği tartışmalı.
***

Ancak Londra’daki mahkeme salonuna bakıldığında bambaşka bir görünüm ortaya çıkıyor.
Tanzanya’daki North Mara altın madeninde 2019'da altın ararken güvenlik güçlerince öldürüldüğü ileri sürülen, ikisi de 23 yaşındaki iki küçük ölçekli madencinin aileleri, o büyük otorite LBMA’ya karşı 2022'de dava açtı. Duruşmalar 7 Ekim 2026'da başladı. (https://www.reuters.com/world/africa/tanzania-gold-mine-deaths-centre-case-against-london-accreditor-refiners-2026-10-07/)
Madenin yüzde 84'ü Kanadalı Barrick şirketine, yüzde 16'sı Tanzanya devletine ait.
Davanın LBMA'yla ilgili yanı şu: Aileler, madenle ilgili yıllardır süren insan hakları ihlali iddialarına rağmen LBMA'nın, North Mara altınını işleyen Hindistan merkezli MMTC-PAMP rafinerisinin uluslararası altın piyasasında geçerli olan onayını geri çekmediğini söylüyor.
LBMA isteseydi rafineriyi askıya alabilir, baskı kurabilirdi.
Tanzanya’da altın arayan yerel halk. Foto: David Chancellor)
İngiltere'de ilk kez insan hakları mağdurları, uluslararası altın piyasasında rafinerilere onay veren kuruluşu, kendilerine karşı özen yükümlülüğünü ihlal etmekle suçluyor.
Ailelerin avukatı Dominic Grieve, LBMA'nın onay sistemini, ihlallerin sürmesine imkân veren kalın bir sis perdesine benzetiyor.
Bunlara karşılık LBMA ne diyor?
Tüm iddiaları reddediyor.
Kendisinin madenleri değil rafinerileri onayladığını, polisin eylemlerinden sorumlu tutulamayacağını savunuyor.(https://www.lbma.org.uk/lbma-position-on-the-north-mara-mine-claim)
Aynı şeyi 2026 raporunda da yazıyor: Madenleri ve madencilik şirketlerini sertifikalandırmıyor. Hiçbir kuruluşun bütün altın piyasasını denetleyemeyeceğini söylüyor. (https://www.lbma.org.uk/publications/sustainability-and-responsible-sourcing-report-2026/chapter-3-about-lbma-and-its-sustainability-responsible-sourcing-programme)
Madenin çoğunluğuna sahip Kanadalı Barrick de 2024'te Tanzanya'nın İnsan Hakları Komisyonunun madende güvenlikle ilgili bir ihlal bulmadığını açıklamıştı.
O incelemeyi isteyen de Barrick’in kendisiydi. (https://www.barrick.com/English/operations/north-mara/mining-with-integrity/barrick-provides-update-to-unsubstantiated-human-rights-allegations/default.aspx)
Hintli rafineri MMTC-PAMP artık bu madenden altın almadığını söylüyor.
Dünya genelinde insan hakları ihlallerini araştıran, merkezi New York’taki Human Rights Watch’a (İnsan Hakları İzleme Örgütü) göre ise 2024'e kadar almaya devam etmişti. (https://www.hrw.org/news/2026/10/01/uk-trial-challenges-gold-industrys-responsible-gold-certification.)
Siyanürcü Ahtapot’un kollarında söylenmeyenler, söylenenlerden fazla!
Ama asıl dikkat çekici olan LBMA'nın mahkemedeki dili.
Kamuoyu önünde küresel otorite olan birlik, burada kendini küçük, kâr amacı gütmeyen, madenlerden sorumlu tutulacak personele, uzmanlığa ve kaynağa sahip olmayan bir kuruluş olarak tanımlıyor.
“Mahkeme, insan hakları ihlallerini önlemek konusunda hukuki sorumluluğumuz bulunduğuna ve bu sorumluluğu yerine getirmediğimize karar verirse, karşılaşacağımız tazminat talepleri ve diğer mali yükümlülükler kuruluşumuzun gücünü aşabilir.”, diyor.
Dava 7 Ekim 2026'da Londra Yüksek Mahkemesi’nde başladı. Tarafların son savunmalarıyla 20 Kasım’da tamamlandı. Karar bekleniyor. (https://www.reuters.com/world/africa/top-accreditor-gold-refiners-families-artisanal-miners-london-court-case-2026-09-28/
Bu arada 30 kişi daha davaya katıldı. Onların davaları, ilk iki ailenin davasının sonucuna kadar bekletiliyor. (https://www.leighday.co.uk/news/press-releases/2026-news/new-allegations-of-killing-and-torture-by-security-forces-at-african-gold-mine-as-30-people-join-legal-claim-against-the-london-bullion-market-association-over-clean-gold-certification/)
Hangisi doğru peki? Küresel otorite mi, küçük bir dernek mi?
İkisi birden.
Güç söz konusu olduğunda dev, hesap sorulduğunda cüce.

(Tanzanya’daki altın madenini işleten kanadalı Barrick şirketinin şantiyesi)
***
Madagaskar’da ise durum daha ürkütücü!
Madagaskar, Afrika’nın güneydoğu kıyısı açıklarında, Hint Okyanusu’nda yer alan dünyanın dördüncü büyük adası. Dünyanın en yoksul ülkelerinden biri.
Birleşmiş Milletler Çocuklara Yardım Fonu'nun (UNICEF) verilerine göre ülkenin çeşitli madenlerinde 230 binden fazla çocuk çalışıyor. (https://www.unicefusa.org/stories/how-unicef-supports-families-prevent-child-labor-madagascar?)
New York Times Gazetesi muhabiri ülkenin kuzeyindeki Madagold madenine gidiyor.
Görüp anlattıkları şunlar:
Kaya kıran çocuklar. Cevher kovası taşıyan çocuklar. Atık su borularından su içen çocuklar. 30 metreyi aşan kuyuların ağzında dolaşan küçük çocuklar.
Hükümetin bölgesel maden denetçisi açıkça söylüyor: Bölgedeki altın madenciliğinin tamamı yasadışı. Doğu kıyısında madenler devletin kapatma kararlarına rağmen çalışıyor.
Denetçinin adı Firmin Razafindratondra. Sözünü ettiği yer, Madagaskar’ın kuzeyindeki Diana bölgesi.
İş makineleri pirinç tarlalarını dev çukurlara çeviriyor.
Korunan ormanlarda maden kuyusuna destek kirişi yapmak için ağaçlar kesiliyor.
Dünyanın en nesli tükenmekte olan primatları arasındaki lemurların yaşam alanı yok ediliyor.
Ve birkaç yıl önce Madagaskar Merkez Bankası bir karar alıyor. Yükselen fiyatlardan yararlanmak için ulusal altın rezervi oluşturacak.
Altın nereden toplanıyor?
Devlet belgelerine göre bir kısmı, çocukların çalıştığı Madagold madeninden.
Bir kısmı çevredeki çamurlu çukurlardan. Geri kalan altının çoğu da devlet izni olmadan çalışan madenlerden altın satın alan aracılardan sağlanıyor.
Ama bu altının bir değer kazanması için Londra Külçe Piyasası Birliği'nden, LBMA’dan onay almak gerekiyor.
Madagaskar Merkez Bankası Başkanı Aivo Andrianarivelo da bunu açıkça söylüyor.
Banka önce İsviçre'nin kapısını çalıyor.
Olmuyor.
Rafineriler altının kaynağını ve yasallığını soruyor, tatmin edici yanıt alamıyor.
İsviçre merkezli, uluslararası altın ticaretini de araştıran bağımsız yardım kuruluşu SWISSAID'in bir uzmanı, hiçbir rafinerinin bu altını almak istemediğini anlatıyor.
New York Times'a göre, uluslararası denetim sistemi tam da burada işe yaramış, kaynağı kuşkulu altının dünya piyasasına girmesi engellenmişti.
Ancak Madagaskar'ın altını için başka bir kapı açılacaktı.
2023'te bu kapı İstanbul'da açıldı: İstanbul Altın Rafinerisi.

(Madagaskar Maevatanana bölgesindeki altın arama ve kazı faaliyetlerinden görüntüler)
***
İstanbul Altın Rafinerisi (İAR) dünyanın en büyük LBMA sertifikalı rafinerilerinden biri.
Türkiye'nin ilk resmi altın rafinerisi.
1996'da Hazine Müsteşarlığı ve altın ticaretinin resmî olarak yapıldığı İstanbul Altın Borsası'nın katkısıyla kuruldu.
2002'de Kapalıçarşı kökenli Halaç Kuyumculuk ile birleşti, hisselerinin yaklaşık yüzde 99'u Halaç ailesine geçti.
İAR, İstanbul Sanayi Odası'nın 2024 listesinde Türkiye'nin en büyük beşinci sanayi kuruluşu.

(İstanbul Altın Rafinerisi)
Önünde yalnızca TÜPRAŞ, Ford Otosan, Star Rafineri ve Toyota var. (https://iso500.org.tr/istanbul-altin-rafinerisi-as?birinci500=1&yil=2024)
Yıllık işleme kapasitesinin 1.380 ton olduğu belirtiliyor. (https://www.hurriyetdailynews.com/amp/over-20-detained-in-istanbul-gold-refinery-investigation-214376?)
Altınının uluslararası standartlara uygun koşullarda üretildiğini İsviçre'deki rafinerilere kanıtlayamayan Madagaskar Merkez Bankası, bu kez İstanbul Altın Rafinerisiyle anlaşıyor.
Ancak burada dikkat çekici bir çelişki ortaya çıkıyor.
New York Times'ın incelediği kayıtlara göre, 2023 yılını kapsayan ilk denetim belgelerinde, İstanbul Altın Rafinerisinin risk taşıyan madenlerle iş yapmadığı belirtiliyor.
Oysa aynı yıl Madagaskar'dan gelen altın da bu rafinerinin tedarik zincirine girmişti.
Bu beyan önemli. Çünkü LBMA kurallarına göre, kaynağı ve üretim koşulları kuşkulu altınlar özel inceleme gerektiriyor.
Böyle bir risk belirlendiğinde rafinerinin daha ayrıntılı araştırma ve gerektiğinde yerinde denetim yapması gerekiyor. (https://www.lbma.org.uk/publications/responsible-gold-guidance-v9)
Risk bulunmadığının bildirilmesi ise bu incelemelerin neden yapılmadığı sorusunu gündeme getiriyor.
Daha sonra denetim belgelerine Madagaskar'daki riskli kaynaklara ilişkin bilgiler ekleniyor. New York Times, bu değişikliğin geriye dönük tarihlendirilerek yapıldığını ileri sürüyor.
Yani gazete, denetim belgelerinin sonradan değiştirilerek gerçeğin çarpıtıldığını öne sürüyor.
LBMA ise denetçinin görüşünün değiştirilmediğini, yalnızca rapora açıklayıcı bilgiler eklendiğini savunuyor. (https://www.lbma.org.uk/articles/correcting-false-information-new-york-times-article?)
Peki, bütün bu denetim tartışmalarının konusu olan altın Madagaskar'dan Türkiye'ye nasıl geliyordu?
Ham altın Madagaskar'ın uluslararası havalimanının yanındaki bir tesiste 12 kiloluk külçelere dönüştürülüyor. On milyonlarca dolarlık altın Türkiye'ye gönderiliyor. Ve meşru piyasaya karışıyor.
Hikâye burada bitmiş gibi görünüyor.
Ama bitmiyor.
***

Ama bir tesadüf oluyor.
Avrupa Birliği o sırada LBMA'ya yeni bir denetim rolü vermeyi değerlendiriyor.
Bir AB müfettişi dosyaları incelerken Madagaskar anlaşmasını fark ediyor.
Ve basit bir soru soruyor: Madagaskar'dan altın alan bir rafineri nasıl olur da hiçbir risk görmez?
Madagaskar altınıyla ilgili tartışmalar, LBMA'nın onay verdiği rafinerilerin uluslararası altın ticareti kurallarına uyup uymadığını değerlendiren kurulunun önüne geliyor.
Kurulda LBMA'nın en üst düzey yöneticisi Ruth Crowell da bulunuyor.
Bu kurulun yapacağı değerlendirme sonucunda LBMA, İstanbul Altın Rafinerisine verdiği onayı askıya alabilir, hatta tamamen geri çekebilirdi.
New York Times’a göre cezalandırmıyor.
Tam tersine örtbas ediyor. (https://www.nytimes.com/2026/10/19/world/africa/dirty-gold-industry-coverup-launder-madagascar.html?)

(New York Times gazetesinde yayımlanan araştırmayı yapan Justin Scheck)
LBMA yetkilileri rafinerinin denetçisiyle birlikte yeni bir rapor hazırlıyor.
Bu rapor, İstanbul Altın Rafinerisinin altının kaynağıyla ilgili kuşkulu durumları başından beri bildirdiği ve altının madenden rafineriye kadar geçtiği aşamaları denetlediği izlenimini yaratıyor.
Altının küçük ölçekli, riskli madenlerden geldiğini kabul ediyor. Ama bir sonuca varıyor: Bu madenlerde çocuk işçiliği yok.
New York Times'ın iddiasına göre, rapor sonradan hazırlanmasına rağmen daha önce düzenlenmiş gibi tarihlendiriliyor.
Yine NYT'ye göre bu rapor bugün hâlâ LBMA'nın internet sitesinde duruyor. Değiştirildiğine dair tek bir not olmadan.
Üstelik gazete şunu da vurguluyor: Düzeltilmiş haliyle bile rapor kurallara uymuyor.
Çünkü İstanbul Altın Rafinerisi, madenleri ne kendisi denetledi ne de bağımsız birine denetletti.
Çocuk işçi olmadığı bilgisini, altını satan tarafa, yani Madagaskar Merkez Bankası'na dayandırdı. Kurallarda böyle bir öz beyan imkânı yok.
Rafinerinin altının kaynağının ve ticaretinin uluslararası kurallara uygunluğunu denetlemekle görevli yöneticisi Mustafa Salali, New York Times’a, Madagaskar Merkez Bankasının sözüne güvendiklerini söylüyor.
Salali'ye göre, LBMA denetim sonucunu kabul ettiğine göre her şey kurallara uygundu.
***

LBMA'nın en üst düzey yöneticisi Ruth Crowell, denetim sürecinde bazı yanlışlıklar yapıldığını kabul ediyor.
Ancak bu yanlışlıkların nasıl giderildiği konusunda açıklamalar birbirini tutmuyor.
Crowell önce, İstanbul Altın Rafinerisine yönelik soruşturmanın ve uygulanan yaptırımın kamuoyuna duyurulduğunu söylüyor. Daha sonra ise böyle bir duyuru yapılmadığını kabul ediyor.
LBMA, İstanbul Altın Rafinerisinden denetimde ortaya çıkan eksiklikleri gidermesini ve aynı sorunların tekrarlanmaması için gerekli önlemleri belirlemesini istediğini söylüyor.
İstanbul Altın Rafinerisi ise kendilerinden yalnızca denetim raporunu güncellemelerinin istendiğini söylüyor.
Sonuçta dosya kapatılıyor.
İstanbul Altın Rafinerisi, uluslararası altın piyasasında geçerli olan LBMA onayını koruyor.

(LBMA'nın CEO ‘su Ruth Crowell)
***
Madagaskar Merkez Bankası Başkanı da çocukların madenlerde bulunduğunu, güvenlik kurallarına uyulmadığını kabul ediyor.
Ama çocukların kaya kırmadığını, madencilere destek işi yaptığını söylüyor.
Madencileri, kendilerini yalnızca Tanrı'nın koruyacağına inanan çok küçük ve çok yoksul insanlar olarak tarif ediyor.
Sonuç mu?
Bir zamanlar kendisini kapıdan çeviren İsviçreli rafineriler şimdi onu arayıp altın almak istiyor. Çünkü LBMA, altında bir sorun olmadığını ilan etti.
Ortaya çıkan tablo, uluslararası altın ticaretindeki denetim sisteminin nasıl işlediğini gözler önüne seriyor.
Üstelik İstanbul Altın Rafinerisi, altının çocuk işçiliği kullanılmadan üretildiği konusunda bağımsız bir araştırma yapmak yerine, altını kendisine satan Madagaskar Merkez Bankasının verdiği güvenceye dayanıyor.
Buna denetim mi denir, aklama mı?

(Madagaskar Merkez Bankası Başkanı Aivo Handriatiana Andrianarivelo)
***
İstanbul Altın Rafinerisi NYT'nin dosyasında yalnızca Madagaskar'la geçmiyor.
Gazeteye göre LBMA 2021'de, aynı rafinerinin zorla çalıştırmanın iyi belgelendiği Moritanya'daki küçük ölçekli madenlerden gelen altını aldığını öğrenmişti.
Rafineri bunu bildirmemiş, herhangi bir maden denetimi de raporlamamıştı. Birlik yine de hiçbir kuralın çiğnenmediğine karar verdi.
Ve bu rafinerinin adı, bu kez kendi ülkesinde, başka bir dosyada da geçiyor.
O dosya Londra'da değil, İstanbul'da.
Bir sonraki yazıda yansıyacak.