Kurtlara özgürlük, koyunlara ölüm! Nobel ödüllü Stiglitz’in neoliberal kapitalizme alternatifi: İlerici Kapitalizm
Geçen hafta neoliberalizme alternatif arayışları ele almış; Londra Mutabakatı'nı, Daron Acemoğlu'nun yapay zekâya yaklaşımını ve Mariana Mazzucato'nun “Girişimci Devlet” anlayışını tartışmıştık. Yazının sonunda, Thomas Piketty'nin “Katılımcı Sosyalizm” önerileriyle devam edeceğimizi belirtmiştim.
Ancak Piketty'ye geçmeden önce, Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Joseph Stiglitz'den söz etmezsek, eksik kalırız. Stiglitz de Piketty gibi neoliberalizmi ağır biçimde eleştiriyor. İkisi de ekonomik eşitsizlikleri, servetin giderek dar bir kesimin elinde toplanmasını ve ekonomik gücün siyasal iktidar üzerindeki etkisini sorguluyor.
Ama önerdikleri çözümler farklı. Stiglitz “İlerici Kapitalizm”, Piketty ise “Katılımcı Sosyalizm” kavramlarıyla yeni bir ekonomik düzen arayışına giriyor. Önce Stiglitz'i, ardından Piketty'yi inceleyelim. Sonra da başından beri sorduğumuz soruya dönelim: Neoliberalizmin yerine ne koyacağız?
ÖZGÜRLÜK SÖMÜRÜYÜ MEŞRULAŞTIRMAZ
Joseph Stiglitz, Özgürlük Yolu kitabında, neoliberalizmin en önemli iddialarından birini, özgürlük anlayışını sorguluyor.
Neoliberalizmin düşünsel temellerini atan isimlerden Milton Friedman, 1962'de yayımlanan Kapitalizm ve Özgürlük kitabında ekonomik özgürlük ile siyasal özgürlük arasında güçlü bir ilişki kurmuştu. Friedman’a göre, devletin ekonomiye müdahalesi, vergi toplaması, bireysel özgürlükleri kısıtlıyordu. Bu anlayışa göre, bireysel özgürlüğün güvencesi, devletin ekonomiye müdahalesinin sınırlanmasıyla sağlanabilirdi.
Kamunun ekonomideki payının küçülmesi, sağlık, eğitim gibi kamunun asli görevlerinin piyasaya bırakılması, şirketlerin ekonomik gücünün büyümesi, sendikaların zayıflaması, çalışanların pazarlık gücünün gerilemesi, tam rekabet şartlarının ortadan kalktığı bir dünyada piyasaların denetimsiz bırakılması, emek gelirlerinin ve tüketicilerin sömürülmesi, gelir ve servet eşitsizliklerinin artması…
Bütün bunlar geniş bir kesimin neoliberalizme yönelttiği eleştirilerin kısa bir özeti.
Stiglitz, kitabında şöyle bir ifade kullanıyor:
“Demokrasi ve özgürlüğe yönelik meydan okumalar ve saldırılar, benim ömrümde hiç bugünkü kadar tehlikeli düzeye ulaşmamıştı. Neoliberalizmin kritik başarısızlıklarından (eşitsizliklerinden) biri de küçük bir azınlığın özgürlüğünü genişletirken, büyük çoğunluğun özgürlüğünü daraltmasıdır.”
Stiglitz, bu yaklaşımını ilerleyen bölümlerde şöyle sloganlaştırıyor: “Kurtlar için özgürlük, koyunlar için ölüm.”
Stiglitz, vergilerin özgürlüğü kısıtladığı görüşüne karşılık verirken, servetin kaynağını sorguluyor. Buradaki düşüncelerini kısaca şöyle özetleyebiliriz:
• Bugünkü liberteryenler, Friedman’dan da ileri giderek bütün vergilerin özgürlüğe tecavüz olduğu görüşünü benimsemişler. Bir kişinin vergilendirme yolu ile özgürlüğünün daraltılması ile vergilendirme yoluyla bir başkasının özgürlüğünün genişletilmesi arasında bir karşılaştırma yapılmalıdır.
• Vergilendirme yoluyla bir kişinin ekonomik hareket alanı bir ölçüde daraltılırken, milyonlarca insanın eğitim, sağlık, barınma ve insanca yaşama olanakları ve özgürlükleri genişletilebilir. Önemli olan özgürlüklerin toplumun bütün kesimleri arasında nasıl dağıldığıdır.
• Bugün olan bitenleri biliyoruz ama daha eski servetlerin oluşumu daha da vahim görünüyor. Birçok yerde servetler köle ticaretiyle ve başta pamuk ve şeker olmak üzere köle emeği ile üretilen ürünlerden elde edilmişti.
• Bu kadar çok sayıda zenginin gelirlerinin en azından kısmen sömürüye dayandığı gerçeği, piyasa ekonomisi tarafından oluşturulan gelir dağılımına öncelik vermemiz gerektiğini güçlendiriyor. Bu tür gelirlerin hiçbir ahlaki dayanağı yoktur ama yeniden dağıtıma, yani sömürü yoluyla elde edilen gelirlere el konulmasına dayanak oluşturan ahlaki bir argüman vardır.
Stiglitz, liberteryenlerin özgürlük anlayışını, ekonomik gücü elinde bulunduran şirketlerin işçileri ve tüketicileri sömürme, çevreyi kirletme ve başkalarının sağlıklı bir çevrede yaşama özgürlüğünü ortadan kaldırma serbestisi olarak niteliyor.
İLERİCİ KAPİTALİZM VE DEMOKRASİ
Neoliberalizmin neden olduğu eşitsizliklere bu kadar sağlam eleştiriler getiren Stiglitz ne öneriyor? Yazar, daha iyi bir toplum için çözümü kitabın en başında formüle ediyor ve ardından kitap boyunca bu çözümü inşa etmeye çalışıyor. Önerisi şu:
“Aslında çözüm, yenilenmiş bir Avrupa sosyal demokrasisi veya yeni bir Amerikan İlerici Kapitalizmi yahut sosyal demokrasinin veya İskandinav refah devletinin bir 21. yüzyıl versiyonu çizgisinde bulunuyor.”
Bu konudaki görüşlerini de kısaca şöyle özetleyebiliriz.
• İlerici kapitalizm veya yenilenen sosyal demokrasi dediğim, bütün yurttaşların esenliğini merkeze koyan ve maddi malların ötesine geçip bir güvenlik ve özgürlük hissini bünyesinde barındıran alternatif bir çerçeveyi tartışmak istiyorum.
• Sağlık, eğitim ve belli düzeyde maddi refah ve güvenlik bu hedef için gerekli ama yeterli olmayan koşullardır. Bazen unutuyoruz ama ekonominin topluma hizmet etmesi gerekir. Tersi doğru değildir.
• Aydınlanma değerlerine dayalı güçlü bir liberal eğitim sistemi önem taşıyor. İyi bir liberal eğitim, kaderimizi şekillendiren kuvvetleri anlamamıza yardımcı olur.
• Ekonomik sistemin merkeziyetçilikten uzaklaşması gerekiyor. Neler yapılacağı ve nasıl yapılacağı konusunda karar alan çok çeşitli ekonomik birimler, işletmeler, farklı türlerde kurumlar olmalı. Zengin kurumlar ekolojisi oluşturmalıyız.
• Serbest piyasalar, daha güçlü demokrasiler olmadan sürdürülemez. İlerici kapitalizmin/yenilenmiş sosyal demokrasi tasavvurunun demokrasi kısmı kritik önemdedir ama demokrasi kısmını canlandırmak için sosyal adalet boyutunu ihya etmek şarttır.
• Zenginlerin orantısız bir ağırlığının olmasının engellenmesi için basın özgürlüğüne ve daha fazla çeşitlilik barındıran bir medya ortamına daha güçlü bir şekilde sahip çıkma fikrini yerleştirebiliriz.
• Yalnızca devletin bir kuvvetinin bir başka kuvvetini dengelemesinden değil, özel, kamu ve sivil toplum şeklinde anılan kesimlerin birbirlerini dizginleyip denetlemesinden ve dördüncü kuvvetin de hepsini denetlemesinden bahsediyoruz.
• Demokrasimizi güvence altına almak zorundayız. Eskiden çoğunluğun azınlık haklarını tanımamasından kaygı duyulurdu. Bugün ABD’de bir azınlığın çoğunluk haklarını tanımamasından endişe ediliyor. Seçmen sindirme, seçim bölgelerinin aşırı partizanca belirlenmesi ve Cumhuriyetçi aşırılık yanlılarının bir dizi antidemokratik hareketi, ülkenin demokrasisini tehlikeye soktu. Amerika’nın sözde kapitalizminin ve kusurlu demokrasisinin sürdürülebilir olup olmadığı konusunda kaygılanmak için güçlü gerekçeler var.
Amerikan demokrasisine bu eleştirileri yönelten Stiglitz acaba Türkiye’yi inceleseydi neler derdi? Çok merak ediyorum. Stiglitz’in bu konuda bir de kitap önerisi var: Steven Levitsky ve Daniel Ziblatt’ın Demokrasiler Nasıl Ölür? (How Democracies Die) adlı eseri.
İlginçtir, Stiglitz'in önerdiği bu kitapta Türkiye'deki demokratik kurumların aşınması da örnekleriyle inceleniyor. Bir başka yazıda bu kitabı da tartışmalıyız.
İLERİCİ KAPİTALİZM MÜMKÜN MÜ?
Kitabı okurken şu soruyu sormuştum: “Kapitalizm ilerici olabilir mi? Bu bir oksimoron değil mi?” Yazar da kitabında bu soruyu kendisine sormuş ve şu yanıtı vermiş:
“Burada kısaca tanıttığım sistem kapitalizm terimini paylaşsa bile mevcut sistemden önemli bir kopuş anlamına gelir. 21. yüzyıl ilerici kapitalizmi açısından merkezi konumdaki sermaye yalnız fiziksel ve finansal sermaye değildir. İnsan sermayesini, entelektüel sermayeyi, örgütlenme sermayesini, sosyal sermayeyi ve doğal sermayeyi de kapsar, yani ekonominin bütün temellerini içine alır. İdeal bir toplum yaratmayı başaramasak da, kapitalizmin mevcut haliyle kıyas kabul etmeyecek çok daha iyi bir noktaya gelebiliriz.”
Stiglitz’in önerileri, Avrupa’nın sosyal demokrasi geleneğine yaklaşsa da Avrupa’nın sosyalist geleneğinden uzak, Amerikan sol geleneğine uygun öneriler. Sermayenin tanımını genişletmek, sermayenin mülkiyetini ve ekonomik iktidarın dağılımını değiştirmekle aynı şey değil. İlerici kapitalizm, ekonomik gücü denetlemeyi ve sosyal hakları geliştirmeyi hedeflese de özel sermaye mülkiyetinin temel yapısını koruyor. Yapay zekâ çağında dijital şirketlerin güç yoğunlaşmasını önlemek için sermayenin mülkiyetini, ekonomik iktidarın dağılımını tartışmak önem taşıyor.
STIGLITZ'DEN PIKETTY'YE
Stiglitz'in Özgürlük Yolu kitabı, neoliberalizmin yalnızca ekonomik başarısızlıklarını değil, özgürlük ve demokrasi üzerindeki etkilerini de sorguluyor. Ekonomik gücün küçük bir azınlıkta toplanmasının, çoğunluğun özgürlüğünü sınırladığını gösteriyor. Buna karşılık daha güçlü sosyal haklar, daha adil bir gelir dağılımı, demokratik kurumlar ve ilerici kapitalizm öneriyor.
Thomas Piketty ise tartışmayı mülkiyet ilişkilerinin daha köklü biçimde değiştirilmesine taşıyor. Piketty'nin “Katılımcı Sosyalizm” anlayışında, servetin vergiler yoluyla yeniden dağıtılması, çalışanların şirket yönetimlerinde söz sahibi olması, ekonomik karar yetkisinin paylaşılması ve sermaye mülkiyetinin toplumun daha geniş kesimlerine yayılması gerekiyor.
Stiglitz kapitalizmi ilerici hale getirmeyi, Piketty ise mülkiyet ve ekonomik iktidar ilişkilerini demokratikleştirerek kapitalizmin ötesine geçmeyi hedefliyor.
Önümüzdeki hafta Piketty'nin Katılımcı Sosyalizm önerisini ele alacağız.
Ardından da başından beri tartıştığımız soruya yanıt arayacağız: Neoliberalizmin yerine ne koyacağız?
Ben bu sorunun yanıtını yalnızca gelişmiş kapitalist ülkelerin sorunlarına çözüm arayan modellerde bulamayacağımızı düşünüyorum. Türkiye gibi ekonomik ve teknolojik bağımsızlığını güçlendirmek, sanayileşmesini tamamlamak ve kalkınmasını sürdürmek zorunda olan ülkelerin ihtiyaçları farklı.
Bu nedenle 21. yüzyıl için önerdiğim modelde, Mustafa Kemal Atatürk'ün Cumhuriyet Devrimi'nden, ekonomik bağımsızlık anlayışından ve kalkınma politikalarından ilham alıyorum.