Mavi Vatan ve Deniz Yetki Alanları Yasası

Bugün böyle bir yasanın gündeme gelmesi geç kalmış ama stratejik açıdan son derece önemli bir adımdır. Çünkü artık mesele yalnızca deniz hukuku değildir.

Mavi Vatan kavramı 2006 yılının haziran ayında ortaya çıktığında Türkiye’nin deniz jeopolitiği tarihinin en kritik gerileme ve kuşatma dönemlerinden biri yaşanıyordu. Ancak bu sürecin kökeni yalnızca 2000’li yıllara değil, çok daha geriye, özellikle 1970’li yıllarda Ege Denizi’nde başlayan kıta sahanlığı krizlerine kadar uzanıyordu. Aslında Türkiye’nin bugün yaşadığı deniz yetki alanı mücadelesi bir anda ortaya çıkmış bir sorun değildir. Cumhuriyet tarihi boyunca Türkiye uzun süre kara merkezli bir güvenlik anlayışıyla hareket etmiş, denizler çoğu zaman ikincil stratejik alan olarak değerlendirilmiştir. Soğuk Savaş boyunca NATO’nun güney kanadında Sovyet tehdidine karşı konumlanan Türkiye’de güvenlik refleksi büyük ölçüde kara savunması ekseninde şekillenmişti. Denizler ise çoğunlukla ulaştırma, balıkçılık ve kıyı güvenliği perspektifiyle ele alınmıştı. Halbuki dünya değişiyor, enerji taşımacılığı, denizaltı doğal kaynakları, deniz ticaret yolları, veri kabloları, denizaltı enerji altyapıları ve boğaz güvenliği denizleri yeniden büyük güç rekabetinin merkezine taşıyordu. Küreselleşen ekonominin omurgasını deniz taşımacılığı oluştururken, denizaltındaki enerji ve veri hatları da devletlerin yeni jeopolitik damarları haline geliyordu. Türkiye ise üç tarafı denizlerle çevrili olmasına rağmen uzun yıllar boyunca bu dönüşümü stratejik düzeyde yeterince okuyamadı.

1976 KITA SAHANLIĞI KRİZİ

Türkiye’nin Ege’de deniz yetki alanları konusunda ilk büyük kırılmayı yaşadığı dönem 1970’li yıllardır. 1973 yılında petrol krizinin ardından Ege Denizi’nde hidrokarbon potansiyeline yönelik ilgi hızla arttı. Yunanistan’ın Ege’de Türkiye’nin haklarını dikkate almadan kıta sahanlığına yönelik tek taraflı girişimlere başlaması üzerine iki ülke ilk kez ciddi biçimde karşı karşıya geldi. Türkiye açısından mesele yalnızca petrol arama ruhsatı değildi. Ege’de hangi kıyının, hangi adanın, hangi coğrafi oluşumun ne ölçüde deniz yetki alanı üreteceği sorunu ortaya çıkmıştı. Bu kriz, Ege’nin artık yalnızca iki NATO müttefiki arasındaki siyasi sorun olmaktan çıktığını, doğrudan jeopolitik egemenlik meselesine dönüştüğünü gösterdi. 1976 yılında Türkiye’nin araştırma gemisi Hora (Sismik-1)’in faaliyetleri sonrası kriz tırmandı ve mesele uluslararası gündeme taşındı. Aynı yıl imzalanan ve sorunu bugüne kadar donduran Bern Mutabakatı aslında Türkiye’nin Ege’de kıta sahanlığı sorununu hukuki ve siyasi zeminde yönetme iradesinin ilk önemli belgelerinden biri oldu. Bern Mutabakatının özü tarafların Ege’de kıta sahanlığı alanlarında tek taraflı adımlardan kaçınması ve sorunu müzakere yoluyla çözmeye çalışmaya davet edilmesiydi. Bu mutabakat Türkiye açısından çok önemliydi. Çünkü Yunanistan’ın Ege’de oldubitti yaratmasını önleyen bir siyasi fren mekanizması işlevi gördü. Ancak ilerleyen yıllarda Atina yönetimi bu mutabakatın ruhundan uzaklaştı ve Ege’de fiili durum yaratmaya yönelik politikalarını sürdürdü. Bugün yaşanan krizlerin önemli bölümü aslında 1976’da başlayan ve hiçbir zaman tam çözülemeyen kıta sahanlığı anlaşmazlığının devamıdır. Bu nedenle Ege’de yaşanan sorunları yalnızca güncel krizler üzerinden değil, yaklaşık yarım asırlık stratejik süreklilik içinde okumak gerekir.

1982 BM III. DENİZ HUKUKU SÖZLEŞMESİ (BMDHS) VE KITA SAHANLIĞI

1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) bu sorunları daha da derinleştiren yeni bir küresel hukuki çerçeve yarattı. Bu sözleşme klasik deniz hukukunun ötesine geçerek kıta sahanlığı, münhasır ekonomik bölge, bitişik bölge, açık deniz rejimi ve derin deniz madenciliği gibi kavramları uluslararası sistemin merkezine yerleştirdi. Artık devletler yalnızca karasularını değil, deniz dibindeki enerji kaynaklarını, balıkçılık haklarını, biyolojik kaynakları ve denizaltı ekonomik alanlarını da stratejik egemenlik alanı olarak değerlendirmeye başlıyordu. Ancak özellikle adalara tanınan deniz yetki alanı üretme kapasitesi Türkiye açısından yaşamsal sorunlar doğuruyordu. Çünkü Ege Denizi sıradan bir coğrafya değildir. Yüzlerce ada, adacık ve kayalıkla parçalanmış yarı kapalı özel bir denizdir. Eğer bu sistem Yunanistan’ın yorumladığı şekilde uygulanırsa Anadolu kıyıları birkaç kilometre öncesinde deniz yetki alanı kaybına uğrayacak, Türkiye Ege’de ve Doğu Akdeniz’de kendi kıyılarına sıkıştırılacaktır. Bu nedenle Türkiye BMDHS’e taraf olmadı. Ancak mesele yalnızca sözleşmeye taraf olmamak değildi. Türkiye belirli maddelere sistematik biçimde itiraz eden ısrarlı itirazcı devlet pozisyonu geliştirdi. Özellikle sözleşmenin 3’üncü (karasuları genişliği), 33’üncü (bitişik bölge) ve 121’inci (adaların karasuyu, kıta sahanlığı rejimi) maddeleri Ankara açısından ciddi sorunlar içeriyordu. Bu maddelere Türkiye başından itibaren ısrarlı itirazcı olmuştur. Ayrıca Türkiye 1958’den beri adaların kıta sahanlığı üretmesi konusuna -özellikle kıta devleti önündeki adaların otomatik kıta sahanlığı üretmesine- karşı çıkıyor ve pozisyonunu 1958 öncesi teamül hukukuna dayandırıyor. Çünkü Ege’de birkaç kilometrekarelik küçük ada ve kayalıklara yüzlerce kilometrelik Anadolu kıyılarından daha fazla etki verilmesi coğrafyanın gerçekleriyle bağdaşmamaktadır. Türkiye’nin yaklaşımı yalnızca siyasi bir tez değil, coğrafya, güvenlik ve jeopolitik gerçekliğe dayanan uzun süreli devlet pratiğinin ürünüdür. Bu nedenle Ankara’nın BMDHS’e yönelik yaklaşımı dönemsel değil stratejiktir. Türkiye’nin itirazı esasen Ege’nin özel coğrafi yapısından kaynaklanmaktadır. Çünkü Ege’de uygulanacak mekanik ada hukuku anlayışı, kıta devletinin denize çıkışını fiilen engelleyen sonuçlar doğurabilir.

YUNANİSTAN’IN 12 MİL TEHDİDİ

Yunanistan’ın Ege ve Akdeniz’i Yunan egemenlik alanı haline getirme vizyonu 1982 BMDHS ile uyumluydu. Henüz sözleşme görüşmeleri devam ederken Yunanistan sözleşmenin 3. Maddesi gereği 12 mil hakkını kullanacağını 1981 sonbaharından itibaren gündeme getirmeye başladı. 1994 yılında BMDHS yürürlüğe girdikten sonra kriz daha görünür hale geldi. Yunanistan’ın Ege’de karasularını 12 mile çıkarma hazırlığı Türkiye açısından büyük stratejik alarm yarattı. 1995 Haziran aydına Türkiye bu eyleme Meclis kararı ile cevap verdi ve Yunanın bu kararını önlemek için her türlü tedbiri alma yetkisi Bakanlar Kuruluna verildi. Çünkü bugün bile 6 millik mevcut rejimde Ege’nin yaklaşık yarısı Yunan kontrolüne geçmektedir. 12 mil uygulaması ise Ege’yi fiilen bir Yunan iç denizi haline dönüştürme potansiyeli taşımaktadır. Türkiye bu kararla ilk kez açık biçimde Ege’de oldubitti kabul etmeyeceğini ve gerekirse askeri güç kullanabileceğini ilan etti. Bu karar yalnızca askeri bir refleks değil, Türkiye’nin deniz jeopolitiğinde yeni döneme geçişinin işaretiydi. Çünkü Ankara ilk kez deniz yetki alanlarını doğrudan ulusal egemenlik, güvenlik ve jeopolitik yaşam alanı meselesi olarak değerlendirmeye başladı. (Her ne kadar 2005 yılındaki TBMM Başkanı bu kararın kaldırılması gerektiğini Yunan Meclis Başkanına basın önünde açıklamış olsa da bugüne kadar AKP hükümetleri tarafından geri adım atılması konusunda bir işlem yapılmadı.)

KARDAK KRİZİ

1995 sonunda ve 1996 başında Kardak krizi patlak verdi. Kardak krizi çoğu zaman yalnızca iki kayalık etrafında yaşanmış sınırlı bir egemenlik krizi gibi anlatılır. Halbuki Kardak, Ege’deki çok daha büyük bir sorunun görünür hale gelmesiydi. Çünkü mesele yalnızca Kardak değildi. Lozan ve Paris Antlaşmalarıyla egemenliği açık biçimde devredilmemiş çok sayıda ada, adacık ve kayalık meselesi gündeme gelmişti. Daha sonra kamuoyunda EGAYDAAK (egemenliği Anlaşmalarla Yunanistan’a Devredilmemiş Ada, Adacık ve Kayalıklar) olarak adlandırılan bu sorun alanı, Ege’de egemenliği tartışmalı coğrafi formasyonlar meselesini Türkiye’nin güvenlik gündemine taşıdı. 153 ada adacık ve kayalık içinde karasuyu yaratabileceklerin toplam alanı Ege Denizinin %6’lık kısmını kontrol etmektedir. Yani bu varlıkların deniz alanları karaların kendisinden daha kıymetlidir. Kardak’tan sonra Türkiye ilk kez Ege’de yalnızca kıta sahanlığı veya karasuları değil, egemenliği antlaşmalarla devredilmemiş ada ve kayalıklar sorununun da bulunduğunu güçlü biçimde gündeme getirdi. Böylece Ege’deki kriz başlıkları genişledi. Karasuları, kıta sahanlığı, hava sahası, FIR hattı, silahsızlandırılmış adalar ve aidiyeti tartışmalı ada-adacık-kayalıklar birbirine bağlı büyük bir jeopolitik denklem haline geldi.

Bu süreç aynı zamanda Türkiye’nin Ege’deki askeri ve diplomatik reflekslerinin dönüşümüne de yol açtı. Çünkü Kardak krizi gösterdi ki Ege’de mesele yalnızca hukuk metinleriyle yönetilemezdi. Fiili devlet pratiği, deniz gücü, sürekli varlık gösterme ve caydırıcılık da belirleyici unsurlardı. Bu nedenle Kardak sonrasında Türk Deniz Kuvvetleri’nin Ege’deki görünürlüğü ve operasyonel faaliyetleri farklı boyuta geçti. 1999 Gölcük depreminin de etkisi ile Kuvvet ve komuta yapısında değişiklikler oldu. Türkiye artık Ege’de yalnızca savunma refleksiyle değil, egemenlik haklarını sahada görünür kılan aktif bir stratejiyle hareket etmeye başladı.

DOĞU AKDENİZ SORUNU

2000’li yılların başında ise Doğu Akdeniz’de yaşanan gelişmeler Türkiye üzerindeki baskıyı daha da artırdı. 2003 yılında GKRY’nin Mısır ile yaptığı anlaşmaya dayanarak tek taraflı MEB ilan etmesi yalnızca enerji meselesi değildi. Bu girişim Türkiye’yi Doğu Akdeniz’den dışlama stratejisinin ilk büyük halkasıydı. Ardından Seville Haritası Avrupa Birliği çevrelerinde dolaşıma sokuldu. GKRY’nin 2024 baharında AB üyesi olması ile AB deniz yetki alanlarını maksimalist şekilde Atlantik Okyanusundan Suriye, Mısır ve İsrail sınırlarına kadar uzattı. Bu harita Türkiye açısından son derece tehlikeliydi. Zira Yunanistan’a tüm Ege denizini kapatma, Meis nedeni ile Akdeniz’de hak etmediği büyük bir alana çökme ve GKRY’nin ada devleti olarak kıta devleti Türkiye karşısında hak etmediği büyüklükte deniz yetki alanlarına sahip olmasının yolunu açıyordu. Ayrıca KKTC’nin deniz dibindeki hakları da fiilen gasp ediliyordu. Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki hareket alanı Antalya Körfezi çevresine sıkıştırılıyordu. Harita yalnızca akademik çalışma değildi. Zamanla AB’nin siyasi referanslarından biri haline getirilmeye çalışıldı ve GKRY ile Yunanistan’ın maksimalist tezlerine altyapı oluşturdu.

ANNAN PLANI SKANDALI

Aynı dönemde 24 Nisan 2004’te Annan Planı süreci yaşandı. Adadaki soydaşlarımız Ankara’nın teşviki ve AB propagandası ile plana maalesef evet dedi. Eğer Rum tarafı plana evet deseydi Türkiye Doğu Akdeniz’deki en önemli jeopolitik dayanağı olan KKTC’yi kaybetmiş olacaktı. Bu nedenle Mavi Vatan yalnızca deniz yetki alanı kavramı değildi. Aynı zamanda KKTC’nin tasfiyesine, Türkiye’nin denizden çevrelenmesine ve Anadolu’nun deniz derinliğinin daraltılmasına karşı stratejik direnç hattıydı. “Vatan” kavramının özellikle seçilmesinin nedeni de buydu. Çünkü mesele artık yalnızca enerji, balıkçılık veya ulaştırma meselesi olmaktan çıkmıştı. Denizler doğrudan egemenlik alanı haline gelmişti. Türkiye ilk kez denizlerine kara sınırları kadar yaşamsal stratejik alanlar olarak bakmaya başladı.

KANUN NEDEN GEREKLİ?

Deniz yetki alanları kavramının ve özellikle kıta sahanlığı doktrininin ortaya çıkışı, II. Dünya Savaşı sonrasında yaşanan büyük teknolojik ve jeopolitik dönüşümle doğrudan bağlantılıdır. 19’uncu yüzyılın sonlarına kadar denizler büyük ölçüde ulaştırma, ticaret ve askeri hareket alanı olarak görülüyordu. Devletlerin egemenlik anlayışı ise esas olarak kıyıdan top menzili kadar uzanan dar karasuları yaklaşımına dayanıyordu. Açık denizler “mare liberum” yani serbest deniz anlayışı kapsamında kabul ediliyordu. Ancak savaş sonrası dönemde enerji ihtiyacının hızla artması, açık deniz petrol teknolojisinin gelişmesi ve deniz dibindeki kaynakların ekonomik değerinin anlaşılmasıyla birlikte deniz tabanı bir anda büyük güç rekabetinin yeni sahası haline geldi. Bu dönüşümün kırılma noktası 28 Eylül 1945 tarihinde ABD Başkanı Harry S. Truman tarafından yayımlanan Truman Bildirisi oldu. Truman iki ayrı başkanlık bildirisi yayımladı. Bunlardan biri ABD kıyıları açıklarındaki kıta sahanlığı kaynakları üzerinde Amerikan yargı ve kontrol yetkisini ilan ediyordu. Diğeri ise açık denizlerdeki balıkçılık kaynaklarının korunmasına yönelikti. Truman Bildirisi modern kıta sahanlığı doktrininin başlangıcı kabul edilir. Truman Bildirisi işte bu teknolojik devrimin hukuki sonucuydu. ABD ilk kez kıyıdan itibaren deniz tabanı üzerindeki doğal kaynaklar üzerinde özel hak iddia etti. Böylece klasik açık denizler tamamen serbesttir yaklaşımı kırılmaya başladı. 1958 Cenevre Kıta Sahanlığı Sözleşmesi bu sürecin ilk büyük uluslararası hukuk metni oldu. Sözleşme kıta sahanlığını kıyı devletinin deniz tabanı ve deniz altı kaynakları üzerindeki egemen hak alanı olarak tanımladı.

Truman’ın yaklaşımı kısa sürede domino etkisi yarattı. Latin Amerika ülkeleri, özellikle Şili, Peru ve Ekvador gibi devletler 200 deniz millik deniz yetki alanı iddiaları ortaya koymaya başladılar. Ardından diğer kıyı devletleri de kıta sahanlığı ve deniz kaynakları üzerinde egemen haklar ilan etmeye yöneldi.

1982 Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) kıta sahanlığının yanına (MEB) Münhasır Ekonomik Bölgeyi ekledi. Dünya nüfusu artıyordu ve balıkçılık ve balık stoklarının korunması son derece önemli bir hale geliyordu. MEB sadece deniz dibini değil aynı zamanda suyun hacmini içindeki canlı cansız kaynaklarla beraber kıyı devletine veriyordu. 1982 sonrası pek çok ülke deniz yetki alanları yasalarını çıkardılar. ABD’de Reagan döneminde 1983’te başkanlık kararnamesiyle Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) ilan edildi. Böylece ABD, BMDHS’e taraf olmadan deniz yetki alanlarını kendi ulusal hukukuyla düzenlemiş oldu. Benzer şekilde Brezilya, 1992’de “Mavi Amazon” yaklaşımıyla çok geniş deniz alanlarını kapsayan bir hukuk düzenlemesi yaptı. Çin de aynı dönemde Güney Çin Denizi’ndeki “Dokuz Nokta Hattı” yaklaşımını hukuki zemine oturttu. Rusya ise 1998’de kendi deniz yetki alanları yasasını çıkardı. Buradan hareketle, büyük deniz devletleri uluslararası hukuk kadar ulusal mevzuat üzerinden de deniz egemenliği inşa etmeye gayret sarf ettiler.

Gerçekte Türkiye’nin 2026 gibi geç bir tarihte böyle bir yasayı tartışıyor olması, ciddi bir kurumsal gecikmedir. Yarım milyon km kareye yakın bir deniz yetki alnına ve 8883 km kıyılara sahip Türkiye’nin deniz yetki alanlarında iç hukuk düzenlemesi yapan bir yasa olmayışı büyük gecikmedir.

BMDHS’e imza koymayan Türkiye’nin karasuları dışında devlet uygulamasına esas teşkil edecek bir yasa yerine dağınık mevzuat (Bakanlar Kurulu kararları, kıta sahanlığı koordinat beyanları, NAVTEX uygulamaları, balıkçılık düzenlemeleri ve farklı kurumların yetki alanlarına yayılan parçalı uygulamalar) mevcuttur. Bunları tek bir stratejik çatı altında toplayan bütüncül bir yasanın varlığı jeopolitik çıkar alanlarımızın başında gelen deniz yetki alanlarımızda egemenlik uygulamalarımıza kuvvet çarpan etkisi yapacaktır. Bu durum karşı cephenin kendi tezlerini AB hukukuna, enerji ruhsatlandırmalarına, ulusal mevzuatlarına ve uluslararası şirket ağlarına dönüştürmesine engel olacaktır. Örneğin GKRY uluslararası enerji şirketlerine ruhsat sahaları dağıtıyor, Yunanistan AB kurumlarını devreye sokuyor, enerji konsorsiyumları oluşturuyor ve Türkiye’ye rağmen Doğu Akdeniz ‘de kendi hukuki ekosisteminin yaratıyordu. Diğer bir deyişle iç hukuk mevzuatı olarak yasalaşacak bu mevzuat egemenlik alanlarımızda konsolidasyon sağlayacaktır.

SONUÇ

Bugün kamuoyunda “Mavi Vatan Yasası” olarak anılan düzenleme ihtiyacı aslında yaklaşık yarım asırlık bir stratejik mücadelenin ürünüdür. Çünkü mesele yalnızca bugünün Doğu Akdeniz gerilimi değildir. 1976’daki kıta sahanlığı krizinden Bern Mutabakatına, 1995 TBMM kararından Kardak krizine, EGAYDAAK sorunundan Seville Haritasına kadar uzanan uzun süreli jeopolitik baskının sonucudur. Türkiye artık deniz yetki alanlarını parçalı mevzuatla değil, tek bir stratejik devlet aklıyla yönetmek zorundadır.

Egemenlik yalnızca uluslararası hukukta tez savunmakla ya da Mavi Vatan sloganını her yerde kullanmayla oluşmaz. Ruhsat vermek, vergi koymak, yabancı faaliyetleri denetlemek, bilimsel araştırmaları izin sistemine bağlamak, balıkçılığı düzenlemek, güvenlik bölgeleri oluşturmak ve gerektiğinde yaptırım uygulamak gerekir. Başka bir ifadeyle iç hukuk düzenlemesi denizde fiili egemenliğin hukuki altyapısını oluşturur. Bugün Güney Çin Denizi’nden Arktik’e kadar yaşanan mücadelelerin arkasında yalnızca donanmalar değil, aynı zamanda iç hukukla desteklenen deniz egemenliği stratejileri vardır. Çin’in Güney Çin Denizi’nde yaptığı da budur, ABD’nin Alaska ve Pasifik’te yaptığı da budur, Rusya’nın Arktik politikası da budur. Türkiye’nin de artık aynı stratejik bilinçle hareket etmesi gerekmektedir.

Sonuç olarak bugün böyle bir yasanın gündeme gelmesi geç kalmış ama stratejik açıdan son derece önemli bir adımdır. Çünkü artık mesele yalnızca deniz hukuku değildir. Bu mesele Türkiye’nin jeopolitik bağımsızlığı, enerji güvenliği, Ege’deki hareket serbestisi, KKTC’nin geleceği, Doğu Akdeniz’deki güç dengesi ve denizlerdeki egemenlik haklarının korunması meselesidir. Mavi Vatan kavramı nasıl bir zihinsel uyanışı temsil ettiyse, Deniz Yetki Alanları Kanunu da bu uyanışın hukuki ve stratejik kurumsallaşması olacaktır.

TÜRKİYE TAVSİYELERİ

Bu yasa ile Doğu Akdeniz MEB’i ilan edilmeli; Ege’de gelecekte deniz yetki alanı paylaşımına esas teşkil edecek EGAYDAAK statüsündeki 153 ada adacık ve kayalık ismen deklare edilmeli; Ege’de bu ada, adacık ve kayalıkları içeren özel balıkçılık bölgeleri ilan edilmeli. Ayrıca bu yasanın onaylanması ile aynı zamanda Doğu Akdeniz’de kıta sahanlığımıza tecavüz eden haydut devlet GKRY’nin 2007 ‘de ilan ettiği 1,4,5,6, ve 7 no’lu lisans sahalarının bizim bölgemize bakan alanlarında sismik ve sondaj faaliyetleri başlatılmalı, bunun zamanlaması kamuoyunu son derece rahatsız eden İstanbul’da mukim Rum papaz Bartholomeos’un Eylül ayında "Heybeliada Ruhban Okulu Açılacak" deklarasyonuna demarş olarak Eylül ayına planlanmalıdır.