Bu dünyadan Abdullah İbrahim geçti

Caz müziğinin büyük ismi Abdullah İbrahim 15 Haziran’da Bavyera’da 91 yaşında hayatını kaybetti. İbrahim’in ölümü bir müzik devinin kaybından ibaret değil. Varlığı da yokluğu da yirminci yüzyılın en korkunç siyasal rejimlerinden birine karşı müziğin hafıza, direniş ve kimliğin parçası nasıl hâline gelebildiğini ve gelebileceğini hatırlatır. 

1934’te Cape Town’da Adolph Johannes Brand adıyla doğan, kariyerinin ilk döneminde Dollar Brand ismiyle tanınan İbrahim, Güney Afrika cazının dünya çapındaki en büyük isimlerinden biriydi. 1968’de Müslüman olduktan sonra Abdullah İbrahim adını aldı. Belki de bu seçimi, Afrika kıtasının genelinde ve İslam dünyasında kolonyalizm karşıtı mücadelenin kızıştığı bir dönemde ezilmişlere ve insan onuruna bağlılığından ötürü geliyordu.

Çocukluğu, Apartheid rejiminin giderek sertleştiği bir Güney Afrika’da geçti. Bu yüzden onun müziğini yalnızca estetik bir mesele olarak ele alamayız. Kilise ilahileri, Afrika ritimleri, Cape Town sokaklarının karnaval sesleri, Amerikan cazı, Duke Ellington ve Thelonious Monk etkileri müziğinin bileşenleri arasındaydı. İbrahim’in müziğinde melodi çoğu zaman sadeleşir, tekrar eder; sanki bir duaya ya da uzak bir çocukluk anısına dönüşür. Bu sadelikte büyük bir tarih yükü vardır.

Mesela ünlü ezgisi “Ishmael”i ele alalım. Güney Afrika’dan binlerce kilometre uzakta yaşayan Türk dinleyicisi bu parçayla çok çok uzaklarda bulur kendini; sadece mekanda değil zamanda da. Apartheid devrinden de gerilere; çölde kendine yeni bir yurt yaratma derdindeki İbrahim Peygamber ile yoldaş, oğlu İsmail ile duadaş hisseder kendini. Cazın tumturaklı melodisinden ziyade duanın yalınlığı söz konusudur. Çoğalmayan, aksine dairesel biçimde tekrar ettikçe durulanan kısa motifler söz konusudur. Abdullah İbrahim sürgün deneyimini, inancı ve eve dönme arzusunu sesle yeniden kurar. Müziğin evrensel gücü de bu binlerce yıllık ortak insanlık tecrübesindedir.

1950’lerde Hugh Masekela gibi müzisyenlerle birlikte The Jazz Epistles çevresinde yer aldı İbrahim. Bu kuşak, Güney Afrika cazının modernleşmesinde öncüydü. Gelgelelim karşılarındaki Apartheid rejimi yalnızca bedenleri, mahalleleri, okulları değil, müziği de ayırmaktaydı. Müzik mekânları, kayıt imkânları, seyahat özgürlüğü ve siyah sanatçıların kamusal varlığı rejim baskısı altındaydı. Uzun sürgün hayatının başladığı bu dönemde, Zürih’te Duke Ellington tarafından fark edilmesi, İbrahim’in uluslararası kariyeri için dönüm noktası oldu. 

Abdullah İbrahim’in siyasi açıdan en önemli eseri “Mannenberg”dir. 1974’te kaydedilen bu parça, sözlü bir propaganda şarkısı değildi. Belki de tam da bu yüzden etkisi daha derin oldu. Apartheid karşıtı mücadelenin gayriresmî marşlarından biri hâline geldi. Güney Afrika’da siyahların ve “renkli” olarak sınıflandırılan toplulukların yaşadığı baskıyı, hafıza ve direnme arzusunu taşıyordu. Bu parça aynı zamanda New York’un ilk Müslüman Belediye Başkanı seçilen Zohran Mamdani’nin yemin töreninde de çalındı. 

Bu türden sözsüz, enstrümantal bir parçanın kitleler için politik anlam kazanması İbrahim’in büyüklüğünü gösterir: Sesten, ritimden ve hafızadan müteşekkil siyaseti sesin, ritmin ve hafızanın içine yerleştirdi.

Klasik anlamda “solcu” olmadıysa da Apartheid ve sömürgecilik karşıtı, özgürlükçü bir tutum benimsedi. Şöhreti kıtaları aştı. Kısa bir hastalığın ardından 15 Haziran 2026’da Almanya’nın Bavyera eyaletindeki Prien am Chiemsee’de, 91 yaşında hayatını kaybetti. 

Hayat arkadaşı Dr. Marina Umari, ardından şöyle konuşmuş: “Abdullah, Güney Afrika’yı ve halkını kalbinde taşıyarak huzur içinde hayata veda etti. Dünyanın neresinde olursa olsun, ülkesine duyduğu sevgi hiçbir zaman sarsılmadı.”

Müziğinin kulağımızdan, vatan ve insanlık sevgisinin yüreğimizden eksilmemesi dileğiyle.