Derin devlette yarılma üzerine düşünceler
Eric Zuesse’in kaleme aldığı ve Hüseyin Vodinalı (Hasan Erel) tarafından Türkçeye çevrilen metin, emekli İngiliz diplomat Alastair Crooke ile emekli ABD’li yargıç Andrew Napolitano arasında 19 Kasım tarihinde gerçekleşen söyleşiyi merkeze alarak, ABD dış politikasındaki güç dengelerini ve "derin devlet" içi çatışmaları analiz etmektedir. Zuesse, söyleşiyi "muhafazakâr milyarderlerin ajanları" ile "liberal milyarderlerin ajanları" (eski ve yeni tarz emperyalistler) arasındaki bir bölünme çerçevesinde sunmaktadır. (https://substack.com/home/post/p-225817104)
Söyleşide Crooke, ABD’nin Çin’e yönelik yapay zekâ (YZ) stratejisindeki ayrışmayı, Rusya-Ukrayna savaşındaki tırmanışı, İran’a yönelik askeri hamleleri ve Avrupa Birliği’nin (AB) jeopolitik konumunu birbirine bağlı bir bütün olarak ele almaktadır. Crooke’a göre, NVIDIA CEO’su Jensen Huang’ın ve Donald Trump’ın Çin’i Amerikan teknolojisine bağımlı kılma stratejisi, Washington’daki "Çin şahinleri" (Marco Rubio, Scott Bessent, Elbridge Colby, Howard Lutnick ve CIA) tarafından yürütülen bir etki operasyonuyla sekteye uğratılmıştır. Eşzamanlı olarak Kerç Köprüsü’ne yönelik çok uluslu saldırı, CENTCOM’un İran’a yönelik "aktif öz savunma" gerekçeli saldırıları ve AB’nin Ukrayna’ya askeri eğitim/yardım birliği gönderme kararı, Shenzhen’de gerçekleşecek ABD-Çin-Rusya görüşmeleri öncesinde savaş yanlısı kanadın gerilimi tırmandırma stratejisi olarak yorumlanmaktadır. Crooke, nihai olarak ABD dış politikasının seçilmiş hükümetler tarafından değil, kökenleri 18. ve 19. yüzyıl İngiliz finans elitlerine (Cecil Rhodes, Lord Milner) dayanan uluslarüstü bir finansal matris tarafından kontrol edildiğini ileri sürmektedir. Zuesse ise metnin sonundaki yorumunda, Glenn Greenwald’a atıfla ABD seçimlerinin yalnızca "milyarderlerin seçimleri" olduğunu ve küresel kartellerin medya ile sosyal bilimleri kontrol ederek hegemonyalarını sürdürdüğünü savunmaktadır.
Eric Zuesse ve Alastair Crooke’un metni, güncel jeopolitik gerilimleri ve istihbarat-medya ilişkilerini somut vakalar üzerinden okuma çabası taşısa da, yazmakta olduğu bir makalede geliştirmeye çalıştığım kuramsal çerçeve açısından ciddi metodolojik ve ontolojik sorunlar barındırmaktadır.
Temel tezim, "derin devlet" anlatılarının gizli pratikleri devlete dışsal, paraziter bir özneye atfederek hem gerçek iktidar mekanizmalarını görünmez kıldığı hem de Weberci anlamda "steril ve masum" bir devlet yanılsaması ürettiğidir. Zuesse'in metninde ve Crooke'un söyleşisinde bu yanılsamanın tuzağına düştüğü kanaatindeyim.
Zuesse’in "Bu bizim hükümetimiz değil; bizi hiç temsil etmiyor" ifadesi ve Crooke’un Disraeli’ye atıfla "politikayı hükümetler değil, perde arkasındaki çok farklı bir grup [milyarderler] yönlendiriyor" tespiti, devleti tarafsız bir araç/düzlem olarak varsayan ve onun "ele geçirildiğini" öne süren dışsallaştırıcı bir dile dayanmaktadır.
Oysa Timothy Mitchell’ın (1991) "devlet etkisi" (state effect) ve Bob Jessop’un (2016) ilişkisel devlet kuramı çerçevesinde bakıldığında, CIA, CENTCOM, Hazine Bakanlığı (Bessent) ve sermaye grupları (NVIDIA, finansal karteller) devletin dışındaki bir "gölge yapı" değil; devleti oluşturan toplumsal güç dengesinin ve ilişkiler ağının bizzat kurucu unsurlarıdır. Makalenizde belirttiğiniz üzere, devlet "devlet görevlilerinden" veya resmi organlardan ibaret steril bir kendilik değildir; resmi (normatif) ve gayrı resmi (prerogatif) işleyişler aynı ilişkisel bütünlüğün eşzamanlı parçalarıdır.
Makale çalışmalarım "Derin devlet" söylemini komplo anlatılarının karanlık figürler arayan dilinden kurtarıp mekanizma temelli bir analize taşımayı hedeflemektedir. Crooke’un 2026 yılındaki ABD dış politikasını (Kerç Köprüsü, İran, Çin) doğrudan 1877 tarihli Cecil Rhodes / Lord Milner "Yuvarlak Masa" gizli örgütüne ve kesintisiz bir "uluslarüstü matrise" bağlaması, tarihsel ve kurumsal bağlamı göz ardı eden indirgemeciliğe yönelmektedir.
Kerç Köprüsü saldırısı veya CENTCOM’un İran’a yönelik "aktif öz savunma" operasyonları, 19. yüzyıldan kalma gizli bir cemiyetin iradesiyle değil; modern devletin içkin prerogatif katmanını üreten somut hukuki ve kurumsal kapılarla açıklanmalıdır: İnkâr edilebilirlik , vekil/proksi ağları (Ukrayna ve AB’nin konumlandırılışı), gizlilik/devlet sırrı rejimleri ve kara bütçeler.
Benzer şekilde, Alice Huang hakkındaki haberlerin ana akım medyaya sızdırılması, "görünmeyen güçlerin gizemli darbesi" olmaktan ziyade, konsolide demokrasilerde (ABD) istihbarat bürokrasisinin yasama ve yürütme denetiminin sınırlarında yürüttüğü kurumsal ve gayrı resmi bir enformasyon pratiğidir.
Zuesse’in başlığı ("Eski Tarz Emperyalistler ile Yeni Emperyalistler Arasındaki Çatışma") ve alt başlığı ("muhafazakâr milyarderlerin ajanları ile liberal milyarderlerin ajanları arasındaki bölünme"), devlet içi bir gerilimi saptaması bakımından, Owen Jones’un homojenleştirici "Establishment" yaklaşımına kıyasla bir farkındalık taşıyor gibi görünse de, bu çatışmayı kaba bir araçsalcılığa indirgemektedir.
Özdemir ve diğerlerinin (2023) ve Poulantzas’ın (1978) vurguladığı üzere, devlet ne sınıflardan kopuk bir organizma ne de farklı sermaye fraksiyonlarının (milyarderlerin) doğrudan "ajanları" aracılığıyla kumanda ettiği edilgen bir makinedir.
Trump/Huang eksenindeki "teknolojik bağımlılık" stratejisi ile Rubio/Bessent/CIA eksenindeki "tekelci çevreleme" stratejisi arasındaki gerilim, iki farklı milyarder grubunun devlet dışından yürüttüğü bir vekâlet savaşı değil; devletin yapısal seçiciliği (Jessop, 2016) içinde sermaye birikiminin ve jeopolitik hegemonyanın hangi yolla sürdürüleceğine dair, devletin kendi kurumsal katmanları (yürütme, maliye, istihbarat, ordu) arasında cereyan eden içkin bir strateji çatışmasıdır.
Zuesse’in kartellerin medya ve sosyal bilimler üzerindeki kontrolüne yaptığı vurgu, tıpkı Jones’ta olduğu gibi, iktidarı ağırlıklı olarak ideolojik manipülasyon ve ekonomik elit kontrolü üzerinden okumaktadır.
Bu yaklaşım, sistematik bir devlet teorisi üretmediği için (McLachlan, 2015), şu temel kuramsal soruyu ıskalamaktadır: CENTCOM’un Kongre onayı veya açık savaş ilanı olmaksızın İran’a "aktif öz savunma" adı altında saldırmasını, CIA’in çok uluslu örtülü operasyonlar yürütmesini veya Hazine Bakanlığı’nın sınır ötesi veri merkezlerine müdahale etmesini mümkün kılan hukuki boşluklar ve istisna yetkileri nelerdir?
Sonuç olarak, Zuesse ve Crooke’un metni, ABD devlet aygıtı içindeki güncel politika kırılmalarını (YZ stratejisi, İran ve Ukrayna politikaları) ampirik olarak görünür kılmakla birlikte; bu kırılmaları "milyarderlerin ajanları" ve "19. yüzyıl gizli örgütleri" gibi özneleştirici ve komplo tonlu bir çerçeveye hapsettiği için analitik derinliğini yitirmektedir.
Gelgelelim, bu makalenin saptadığı olgular ve bağlantılar altı doldurulması gereken ve mekanizmaları açığa çıkartılması gereken bir süreç, yaygın akademik çalışmaların açıklama sorumluluğundan kaçmaması gerekmektedir. Bu ve benzeri anlatılar, gerçek demokrasiyi savunanların açıklaması, değiştirmesi gereken olgular ağının önemli unsurlarını gözler önüne sermektedir.
Kaynakça:
Jessop, B. (2016). The state: Past, present, future. Polity Press.
Jones, O. (2014). The Establishment: and how they get away with it. Allen Lane.
McLachlan, C. J. (2015). Book Review: Owen Jones, The Establishment: And How They Get Away with It. Sociology, 49(6), 1233-1235.
Mitchell, T. (1991). The limits of the state: Beyond statist approaches and their critics. American Political Science Review, 85(1), 77–96.
Özdemir. A. M. ve diğerleri (2023). Genel Kamu Hukuku Kuramsal Yaklaşım. İmge Kitabevi.
Poulantzas, N. (1978). State, power, socialism. Verso.
Vodinalı, H. (2026), ''DERİN DEVLETTE BÖLÜNME: Eski Tarz Emperyalistler ile Yeni Emperyalistler Arasındaki Çatışma'', https://substack.com/home/post/p-225817104, erişim tarihi: 21.11.2026