Tekno-Oligarkların yeni ortaçağı: Görünmez merkezin inşası ve insanın ontolojik iptali

(14 Kasım 2026 Cumartesi günü Ayvalık'ta sunulacak fikirlerin bir özeti)

Çağdaş siyaset felsefesi ve ekonomi-politik, uzunca bir süredir içinden geçtiğimiz tarihsel kırılmayı anlamlandırmak için 19. ve 20. yüzyılın kavram setlerine başvuruyor. Ana akım analizler ve muhalif refleksler, dijitalleşmenin yarattığı sarsıntıyı ya "Tekno-feodalizm" ya da "Teknofaşizm" gibi ödünç alınmış, nostaljik kavramlarla açıklamaya çalışıyor. Oysa bu tarihsel okuma hataları, karşımızdaki devasa ve sessiz ontolojik dönüşümü, yani insanın ezen-ezilen diyalektiğinin dahi dışına atılarak sistemden tamamen dışlandığı "Görünmez Merkezin İnşası"nı görmemizi engelliyor.

Bugün, Alain Minc'in 1993'te Le Nouveau Moyen Age eserinde öngördüğü ya da günümüzde Yanis Varoufakis'in Technofeudalism: What Killed Capitalism (2023) çalışmasında savunduğu gibi merkezi devletin eridiği, otoritelerin teknoloji şirketleri arasında paylaşıldığı parçalı bir "feodalizme" gitmiyoruz. Feodalizm, doğası gereği rekabet eden, parçalı bir yapıyı imler. Oysa teknoloji oligarklarının kurduğu yeni mimari, ağ etkileri (network effects) ve karşılıklı etkileşim (interoperability) yasalarıyla çalışır. Ağ ekonomilerinde kazanan her şeyi alır. Shoshana Zuboff’un The Age of Surveillance Capitalism (2019) çalışmasında isabetle vurguladığı devasa "epistemik eşitsizlik", iktidarın parçalanmasına değil, tarihte eşi görülmemiş bir asimetriyle, mutlak ve dijital bir hiper-merkezde tekilleşmesine yol açmaktadır. Güç dağılmıyor; ulus-devletin hantal coğrafi sınırlarından kurtularak dijital strüktürün görünmez algoritmalarında yeniden merkezileşiyor.

Sol refleksin sıklıkla başvurduğu "Teknofaşizm" kavramsallaştırması da benzer bir yanılsamadır. Walter Benjamin'in parlak tespitiyle faşizm, kitleleri estetik bir siyasetle seferber etme (mobilizasyon) projesidir. Faşizm; üniformalı kitlelere, meydanlara, ihtirasa ve düşmana ihtiyaç duyar. Oysa inşa edilmekte olan Yeni Ortaçağ, kitleleri sokağa dökmez; onları Huxleyci algoritmik filtre balonlarında izole ederek apolitize eder ve gereksizleştirir. Karşımızda öfkelenebileceğimiz bir "Büyük Birader" değil, insani merhametten olduğu kadar insani nefretten de arınmış, "ihtirassız", öznesiz bir algoritmik yapı vardır.

Bu yeni yapının en sarsıcı boyutu, klasik Marksist direnişin yegâne zemini olan emek ve tüketim gücünün iptal edilmesidir. Sistemin "lityum çıkaracak ve fişi çekecek insanlara hep muhtaç kalacağı" avuntusu, Kartezyen bir yanılgıdan ibarettir. John von Neumann'ın "Kendi Kendini Çoğaltan Otomatlar" (Self-Reproducing Automata) teorisi, bugün nesnelerin interneti (IoT) ile entegre, karanlık fabrikalarda (karanlıkta çalışabilen akıllı fabrikalarla) hayat bulmaktadır. Üretim, sermayedarın artı-değerine değil, sistemin algoritmik optimizasyonuna bağlandığında, kitlelerin iş gücüne ve tüketim kapasitesine duyulan ihtiyaç sıfırlanacaktır. Emeğin pazarlık masası devrilmemekte, ontolojik olarak buharlaşmaktadır.

Paralel bir buharlaşma, Max Weber'in "meşru şiddet tekeline sahip aygıt" olarak tanımladığı devlette yaşanmaktadır. Devletin onay/tasdik fonksiyonu, Satoshi Nakamoto'nun blokzincir mimarisine; hukuk kuralları ise Lawrence Lessig'in "Kod Kanundur" (Code is Law) ilkesi uyarınca akıllı sözleşmelere devredilmiştir. Daha da önemlisi, Antoinette Rouvroy'un Algoritmik Yönetimsellik kavramıyla açıkladığı üzere, devletin reaktif polis şiddetinin yerini, potansiyel "suçu" biyometrik ve dijital verilerle henüz eyleme dökülmeden öngörüp imkansızlaştıran proaktif bir otonomi almıştır. İhlalin teknik olarak olanaksızlaştığı bir matriste, devletin copuna lüzum kalmaz.

Peki bu algoritmik merkezin, yani Yapay Genel Zeka'nın (AGI) sınırsız bir tekilliğe (Kurzweil anlamında ''singularity'') ulaşmasının önünde hiçbir engel yok mudur? Pratik mühendislik illüzyonlarının aksine, tam otonom bir AGI'nin önünde aşılması imkansız akademik ve mantıksal duvarlar vardır. Bunların ayrıntıları için Alan Turing'in Durma Problemi (1936), Kurt Gödel'in Eksiklik Teoremleri (1931),  Stevan Harnad'ın Sembol Temellendirme Problemi (1990) adlı çalışmalarına bakılabilir.

İşte tam bu noktada tekno-oligarkların o korkutucu çözümü, yani "Transhümanizm" devreye girer. Algoritmanın aşamadığı bu mantıksal ve semantik duvarları yıkmak için, Andy Clark ve David Chalmers’ın Genişletilmiş Zihin (1998) kuramında formüle edildiği gibi, teknoloji biyolojik insan zihnine eklemlenir. İnsan bilinci, sistemin ihtiyaç duyduğu "anlamı" (semantiği) üreten devasa bir bataryaya dönüştürülür. Ne var ki, Claude Shannon’ın 1948 tarihli Enformasyon Teorisine göre, ışık hızındaki bir yapay zeka ile saniyede maksimum 100-200 Hz ateşleyen biyolojik nöronlar arasındaki iletişim, aşılması imkansız bir "veri darboğazı" (bandwidth bottleneck) yaratır.

Esnek nöroplastisite ile yapay zekanın rijit matris ağırlıkları ontolojik olarak eşzamanlı çalışamaz. Bu biyolojik-dijital uyumsuzluğun sonucu, korkunç asimetridir: Algoritma milisaniyeler içinde veriyi işleyip karar alırken, biyolojik insanın gecikmeli bilinci bu hıza yetişemez. İnsan, kendi aldığı sandığı kararları sonradan meşrulaştıran (epifenomenalizm) pasif bir izleyiciye, kendi zihninin "host"una (konağına) dönüşür.

Bugün karşı karşıya olduğumuz tablo, aklın ışığıyla her şeyin görünür kılınacağını vadeden Aydınlanma'nın kendi üzerine çökerek, kararların milyarlarca değişkenli "kara kutular" içinde alındığı bir Karanlık Aydınlanma (Dark Enlightenment) çağıdır. Eski faşizmler kitlelerin sömürülecek bedenlerine ve coşkusuna ihtiyaç duyarken; bu görünmez merkez, insanı içeriden asimile eden, öznesiz ve ihtirassız bir algoritmik rasyonalite inşa etmektedir. Gelecek, insan emeğinin sömürüldüğü bir kavga alanı değil; bizzat insanın, sistemin pürüzsüz işleyişi adına "gereksizleştiği" ve sessizce iptal edildiği post-hümanist bir yalnızlıktır.