Dostluğun damakta bıraktığı tat
Dostluk bazen insanların hayatına dokunmaktır. Bazen onları kısa süreliğine de olsa mutlu etmek, bazen fedakârlık yapmak, bazen de ihtiyaç duyduklarında el uzatmaktır.
Ama dostluk her şeyden önce ağızda güzel bir tat bırakmaktır.
Geçtiğimiz hafta Letonya’nın başkenti Riga’da yaşayan çok eski dostum DTİK Letonya Başkanı Fuat Aydemir, eşi Valentina'nın iş seyahati için Londra’ya geleceğini söyledi. Ben de onu seve seve karşılayacağımı söyledim.
Uzun yıllardır görüşemiyorduk. Daha önce Riga’ya gittiğimde Fuat ve eşi beni muhteşem ağırlamışlardı. Şimdi sıra bendeydi.
Vaktimiz çok fazla değildi ama hem yılların hasretini gidermek hem de çocukluğumuzdan damağımızda kalan bir lezzeti paylaşmak için güzel bir fırsatımız vardı.
Bursa’nın meşhur İskender kebabını bilirsiniz. Hani o gerçek İskender’i…
İşte onun Londra’da yeni açılan şubesine gittik.
Yıllardır özlediğim o lezzetle yeniden buluşmak, üzerine bir de eski dostların sohbeti eklenince oldukça keyifli bir yemek oldu.
Bazen insanı mutlu etmek için çok büyük şeylere gerek yoktur. Bir tabak İskender, birkaç güzel hatıra ve samimi bir sohbet yeter.
Ayrılma vakti geldiğinde Fuat’ın zarif eşi çantasından bir şişe çıkardı.
“Fuat’ın sana hediyesi” dedi.
Şişeyi elime aldım.
Üzerinde “Riga Black Balsam” yazıyordu. Hemen altında da dikkatimi çeken bir tarih vardı: 1752.
Önce şişenin tasarımına takıldım. Bildiğimiz içecek şişelerine hiç benzemiyordu. Koyu renkli, seramikten yapılmış, eski bir eczanenin rafından çıkmış gibi duran tuhaf ama son derece karakterli bir şişeydi.
“Kahveyle içmeni öneririm” dedi.
Daha önce hiç tatmamıştım.
Şişenin üzerindeki alkol oranına baktım: Yüzde 45!
Bizim klasik rakıdan bile biraz daha sert.
Anlayacağınız öyle kapağını açıp gelişigüzel tadına bakılacak bir içecek gibi durmuyordu.
Ben de uygun zamanı beklemeye karar verdim.
1752’DEN GELEN BİR İKSİR
Merakıma yenilip önce biraz araştırma yaptım.
Meğer elimde tuttuğum şişenin hikâyesi yaklaşık 275 yıl öncesine uzanıyormuş.
1752 yılında Riga’da yaşayan Abraham Kunze isimli bir eczacı, çeşitli bitkileri, kökleri ve baharatları bir araya getirerek özel bir karışım hazırlamış.
O dönemlerde eczacılık ile bitkisel karışımlar arasında bugünkü kadar keskin sınırlar yokmuş. İnsanlar çeşitli rahatsızlıklar için bitkilerden hazırlanan karışımlara başvuruyormuş.
Kunze’nin hazırladığı balsam da başlangıçta şifalı olduğuna inanılan bir iksir olarak tanınmış.
Hatta rivayete göre Rus Çariçesi II. Katerina, Riga ziyareti sırasında rahatsızlanınca bu karışımdan içmiş ve iyileşmiş.
Tabii bunun tarihsel bir efsane olduğunu belirtelim. Sonuçta 18. yüzyılda bir eczacının hazırladığı karışımı bugün tıbbi bir tedavi olarak görmek mümkün değil.
Ama hikâye güzel.
Letonya’nın bu geleneksel iksirinin formülünde 24 farklı doğal bileşen bulunuyor. Bunların 17’si çeşitli bitkilerden oluşuyor. İçinde zencefil, karabiber, kediotu, pelin otu gibi bitkilerin yanı sıra bal, karamel ve meyve özleri de var.
Üstelik bu içeceğin tarihi de pek sakin geçmemiş.
İkinci Dünya Savaşı yıllarında orijinal üretim bilgisinin kaybolduğu, savaş sonrasında eski çalışanların yardımıyla formülün yeniden oluşturulduğu anlatılıyor.
Yani benim elimde tuttuğum şişe yalnızca geleneksel bir içecek değil, aynı zamanda savaşlar, göçler ve kuşaklar boyunca taşınmış bir kültürün temsilcisiydi.
İşin doğrusu merakım daha da artmıştı.
İLK YUDUM: BU DA NE BÖYLE?
Nihayet şişeyi açtım.
İlk aldığım koku bana çam balını hatırlattı.
Hani o bildiğimiz çiçek balından daha koyu, daha keskin, hafif reçinemsi bir kokusu olan çam balı var ya, işte ona benziyordu.
Letonya’nın iksirini bardağa döktüğümde ise alkolün keskin kokusu öne çıktı.
Biraz bekledim.
Tekrar kokladığımda bu kez bambaşka bir şey hissettim.
Üzüm pekmezi!
Evet, yanlış okumadınız. İlk anda çam balını hatırlatan içecek, birkaç dakika sonra bana üzüm pekmezini çağrıştırıyordu.
Kendi kendime “Bakalım tadı neye benzeyecek?” dedim.
İlk yudumu aldım.
Almanya’da yaşayanlar Jägermeister’i bilirler. Bitkisel, yoğun, biraz ilaç şurubunu andıran kendine özgü bir lezzeti vardır.
İşte Riga’nın iksirinin ilk yudumu bana onun çok daha sert bir versiyonunu hatırlattı.
Ama bir fark vardı.
Jägermeister’deki o tatlımsı, naneli, bitkisel karakterin yerini daha acı, daha odunsu ve hafif isli bir tat almıştı.
Dilimin üzerinde başlayan acılık, yuttuktan sonra da kaybolmuyordu.
Damağımda yanık karamele benzeyen bir tat kalıyordu.
Sanki biraz isli viski, biraz öksürük şurubu, biraz da ne olduğunu tam olarak çözemediğim bitkiler birbirine karışmıştı.
Üstelik bu lezzet, ağzımda bir tabaka bırakmış gibiydi.
Naneli bir şey yedikten sonra ağızda kalan o uzun ferahlık hissini düşünün. Ama burada ferahlığın yanında bir de yanma vardı.
Garip olan şuydu:
İlk yudumda “Bu da ne böyle?” diyordum.
Ardından bir yudum daha almak istiyordum.
Bir içecek hem bu kadar sert olup hem de insanı ikinci yuduma nasıl davet eder?
İşte bunu merak ediyordum.
BİR BUZ KÜPÜYLE RİGA’DAN AKDENİZ’E
Sonra bardağa buz koydum.
Biraz soğumasını ve buzun hafifçe eriyerek iksiri seyreltmesini bekledim.
Ve inanılır gibi değildi!
Az önce tattığım lezzetle bunun aynı şişeden çıktığına inanmakta zorlandım.
O sert, ilaçsı, odunsu karakter bir anda geri çekilmişti.
Yerine narenciye aromaları gelmişti.
Kan portakalı, greyfurt, hafif bir burukluk…
Hatta bana Aperol’ü hatırlattı.
Sanki Güney Fransa sahillerinde, hafif tatlı ve aromatik bir şarapla hazırlanmış, içine biraz Aperol eklenmiş bir aperitifin tatlarını keşfediyordum.
Birkaç dakika önce Kuzey Avrupa’nın soğuk iklimini çağrıştıran o sert iksir, şimdi zihnimde Akdeniz kıyılarına uzanan bambaşka bir lezzet yolculuğuna dönüşmüştü.
Elbette bütün karakteri değişmemişti.
İlk yudumda damağımda kalan o uzun, naneli ve yakıcı his hâlâ vardı.
Ama artık çok daha gerideydi.
Üstelik tuhaf bir şekilde canım yanında baharatlı bir şeyler yemek istedi.
Öyle sıradan bir kuruyemiş de değil.
Bol baharatlı, peynirli Doritos ya da güzel hazırlanmış bir nachos tabağı…
Belki bu geleneksel karışımın acılığıyla tuzlu ve baharatlı yiyeceklerin birbirini tamamlayacağını düşündüğümden, belki de tamamen benim damak zevkimden kaynaklanan bir istekti.
Bilemiyorum.
Ama şunu biliyorum: Buz, Letonya’nın iksirinin aromatik karakterini bambaşka bir biçimde algılamamı sağlamıştı.
Peki sevdim mi?
Doğrusunu söylemek gerekirse ne sek ne de buzlu hâli, akşamları keyifle içtiğim bir kadeh viskinin yerini alabilecek kadar beni etkilemişti.
Ama zaman zaman özleyebileceğim, yeniden hatırlamak isteyebileceğim farklı bir lezzetti.
Tam da burada Fuat’ın eşinin söylediği cümleyi hatırladım:
“Kahveyle içmeni öneririm.”
VE SAHNEYE KAHVE ÇIKTI…
Biraz Nescafé hazırladım.
Sade, sütsüz, şekersiz.
İçine az miktarda Letonya’nın iksirinden ekledim.
Karıştırdım.
İlk yudumu aldığımda bu kez gerçekten şaşırdım.
Çünkü o ana kadar tanıdığım iki farklı lezzet karakterinden çok daha başka bir deneyimle karşı karşıyaydım.
Kahvenin yoğun aroması bütün karışıma hâkim olmuştu.
Daha önce hissettiğim öksürük şurubu tadı neredeyse tamamen kaybolmuştu.
Bitkilerin keskinliği, yanık karamelin ağırlığı, o odunsu ve isli karakter büyük ölçüde geri çekilmişti.
Ama kendine özgü sıcaklık hissi hâlâ oradaydı.
Sıcak kahvenin verdiği duyumla alkolün oluşturduğu o kendine özgü sıcaklık hissi birleşmişti.
İşte o anda kendi kendime şöyle dedim:
“Ben şimdi bu iksirin neden yapıldığını anladım!”
Elbette tarihsel olarak özellikle kahveye katılmak için icat edilmemişti. Ama bana sorarsanız Kuzey Avrupa’nın soğuk günleriyle sıcak kahve arasında son derece anlamlı bir bağ kuruyordu.
Düşünsenize…
Dışarıda Riga’nın soğuğu, içeride sıcak bir oda, masada kahve ve neredeyse üç asırlık bir geleneğin hikâyesi.
Kahvenin kokusu, bitkilerin aroması ve geçmişten bugüne ulaşan bir kültür…
Bir anda zihnimde böyle bir sahne canlandı.
Üstelik kahve, bu eski formülün bütün o sert karakterini neredeyse görünmez hâle getiriyordu.
Jägermeister ile aynı denemeyi yapsam, onun yoğun bitkisel ve naneli tadının kahvede daha baskın kalacağını düşünüyorum.
Ama Letonya’nın iksiri öyle değildi.
Kahveyle kavga etmiyordu.
Kahvenin önüne geçmeye çalışmıyordu.
Sanki ona eşlik etmek için yıllardır bekliyordu.
Ve tam o sırada aklıma bir başka lezzet geldi.
Tiramisu!
Kahvenin yanında güzel bir dilim tiramisu…
Mascarpone peynirinin kremamsı dokusu, kakaonun hafif acılığı, kahvenin kavruk aroması ve bu eski Baltık iksirinin arkadan gelen bitkisel karakteri…
Henüz tiramisuyla denemedim ama zihnimde bu lezzetlerin birbirini tamamladığı bir tablo oluştu.
İşte o anda fark ettim.
Başlangıçta bana yabancı gelen, hatta yer yer sertliğiyle şaşırtan bu geleneksel içecek, kahvenin içinde bambaşka bir anlam kazanmıştı.
Artık benim için ne viskinin alternatifi ne de yalnızca merak ettiğim tuhaf bir bitkisel karışımdı.
Kuzey Avrupa’nın geçmişini, eczacılık geleneğini, bitkilerin dünyasını ve kahve kültürünü aynı fincanda buluşturan ilginç bir keşifti.
DOSTLUĞUN HATIRI
Bütün bu tadım deneyiminin sonunda dönüp masanın üzerindeki şişeye yeniden baktım.
1752…
Neredeyse üç asırlık bir hikâye.
Bir eczacının hazırladığı bitkisel karışım, savaşlardan geçmiş, kuşaklar boyunca korunmuş, Letonya’nın kültürel simgelerinden biri olmuş.
Ve yıllar sonra Riga’da yaşayan eski bir dostumun hediyesi olarak Londra’daki evimin masasına gelmişti.
Aslında Fuat bana yalnızca bir şişe geleneksel içecek göndermemişti.
Bir merak göndermişti.
Yeni bir kültür tanıma fırsatı göndermişti.
Bir akşamımı farklı bir deneyime dönüştürmüştü.
Ve en önemlisi, dostluğumuzu yeniden hatırlatmıştı.
Düşünüyorum da…
O gün Bursa’nın meşhur İskender’ini yerken çocukluğumuzun lezzetleriyle geçmişe yolculuk yapmıştık.
Akşam ise Riga’dan gelen bir şişeyle hiç bilmediğim bir kültürün ve lezzetin peşinden gitmiştim.
Bir günün içine hem geçmişin hem de yeni keşiflerin tadı sığmıştı.
Dedim ya, dostluk bazen insanların hayatına dokunmaktır.
Bazen el uzatmaktır.
Bazen bir sofrayı paylaşmaktır.
Bazen de hiç beklemediğiniz bir anda çantadan çıkarılan küçük bir hediyedir.
Ama dostluk her şeyden önce ağızda güzel bir tat bırakmaktır.
Bir kahvenin kırk yıl hatırı varsa, Riga iksiriyle içilen kahvenin hatırına yıl biçmek dostluğa hakarettir.
Farklı lezzetlere ulaşmak için dostlarınızı iyi seçin.
Benim dostlarım hayatın lezzetlerini benimle paylaştığı için kendimi çok zengin hissediyorum.
İyi ki varsınız…